Бугунги кунга келиб глобал иқлим ўзгариши дунё ҳамжамияти учун асосий муаммолардан бирига айланиб улгурди. Халқаро таҳлилчилар иқлим ўзгаришининг энг хавфли нуқтасида Марказий Осиё мамлакатлари турганини таъкидлашмоқда. Гап шундаки, Марказий Осиёда ҳарорат глобал ўртача кўрсаткичдан 2 баравар тезроқ кўтарилиб, музликларнинг шиддат билан эришига сабаб бўляпти.

Маълумотларга кўра, сўнгги ярим асрда Тян-Шан ва Помир тоғларидаги музликларнинг 30 фоизи эриб кетган. Бу шунчаки муз эмас, балки дарёларимизни йил бўйи сув билан таъминлаб турадиган «табиий омборларимиз» камайиб бораётганидан далолатдир. Ҳозирги вақтда музликлар эригани ҳисобига дарёларда сув кўпдек туюлиши мумкин, лекин бу вақтинчалик бўлиб, музликлар эриб тугагач, дарё оқимлари кескин камаяди.

Ўзбекистон сув борасида чегарадош қўшни давлатларга боғлиқ бўлиб, мамлакатимиз бўйлаб сарфланаётган умумий сувнинг 80 фоизи ташқи манбалардан, қолган 20 фоизи эса ёғингарчиликлар, ер-ости сувлари ҳамда Республикамиз ҳудудидаги тоғ музликларининг эриши ҳисобига шаклланади.

Сўнгги тадқиқот натижалари кишини жиддий мушоҳадага чорлайди: 2030 йилга бориб мамлакатимизда сув тақчиллиги 7 миллиард куб метрга, 2050 йилга келиб эса нақ 13 миллиард куб метрга етиши башорат қилинмоқда. Бу шунчаки рақамлар эмас, балки келажак авлод олдидаги масъулиятимиз ҳақидаги бонгдир. Афсуски, бундай хавотирли таҳлилларга қарамай, сувга бўлган беписанд муносабатимиз ҳамон ўзгаришсиз қолмоқда. Энг оғриқли нуқтамиз эскирган суғориш тизимларидир. Бугун қишлоқ хўжалиги учун ажратилаётган ҳар 10 литр сувнинг 4 литри эскирган ариқ ва каналлар сабаб далага етиб бормай, йўлда исроф бўлмоқда. Бу меҳнатнинг, бойликнинг ва ҳаёт манбаининг беҳудага ерга сингиб кетишидир.

Ўзбекистондаги сув танқислигининг илдизлари фақатгина иқлим ўзгариши билан чекланмай, тизимли ички муаммолар билан ҳам чамбарчас боғлиқдир. Сўнгги тадқиқотларга кўра, минтақамизда ҳарорат глобал ўртача кўрсаткичдан қарийб 3 баравар тезроқ кўтарилмоқда. Ҳозирда мамлакатимизда фойдаланиладиган жами сув ресурсларининг қарийб 90 фоизи қишлоқ хўжалигига йўналтирилади, бироқ бу ресурсдан фойдаланиш самарадорлиги ҳамон паст даражада қолмоқда.

Республика бўйича мавжуд суғориш тармоқларининг қарийб 66-70 фоизини ҳануз тупроқ ўзанли каналлар ташкил қилади. Бу эса ҳар йили ўртача 13-14 миллиард куб метр сувнинг далага етиб бормасдан ерга сингиб кетишига олиб келади. Ҳукуматимиз ушбу йўқотишларни камайтириш учун 13 минг километрдан ортиқ магистраль каналларни бетонлаштиришни мақсад қилган бўлсада, исрофгарчиликнинг иқтисодий зарари йилига миллиардлаб долларни ташкил этмоқда.

Вазиятни янада мураккаблаштирувчи яна бир омил бу шиддатли демографик ўсишдир. 2026 йил 1 январь ҳолатига кўра, Ўзбекистон аҳолиси 38,2 миллиондан ошди. Прогнозларга кўра, 2030 йилга бориб аҳоли сони 41 миллиондан ортиши мумкин. Доимий аҳоли сонининг ўсиши нафақат ичимлик сувига бўлган эҳтиёжни, балки озиқ-овқат маҳсулотларини етиштириш учун зарур бўлган сув миқдорини ҳам каррасига оширади.

Ҳисоб-китоблар сўнгги йилларда жон бошига тўғри келадиган йиллик сув миқдори 1 500 куб метрдан пастлаб кетганини кўрсатмоқда. Агар сувдан фойдаланиш маданияти ўзгармаса, 2050 йилга бориб бу кўрсаткич 1000 куб метрдан пастга тушади. Бу халқаро меъёрларга кўра ўта хавфли «сув стресси» чегарасидир.

Бундан ташқари, саноатлашиш жараёни ва шаҳарларнинг кенгайиши сувга бўлган рақобатни кучайтирмоқда. Масалан, Тошкент шаҳрида бир киши кунига ўртача 230-270 литр сув сарфламоқда, бу эса жаҳон меъёрларидан қарийб 2 баравар кўпдир. Ер ости сувларидан назоратсиз фойдаланиш оқибатида кўплаб ҳудудларда сув сатҳи кескин пасайиб кетган. Бу занжирли реакция натижасида нафақат иқтисодиёт, балки бутун экотизим барқарорлиги хавф остида қолмоқда.

Ўзбекистоннинг сув хавфсизлиги масаласи фақат ички тежамкорлик билан ҳал бўлмайди, чунки асосий сув манбаларимиз трансчегаравий характерга эга. Амударё ва Сирдарё ҳавзасидаги бешта давлат манфаатлари ўртасидаги мувозанатни сақлаш йилдан йилга мураккаблашиб бормоқда. Юқори оқимдаги Тожикистон ва Қирғизистоннинг энергетик эҳтиёжлари ҳамда қуйи оқимдаги Ўзбекистон ва Туркманистоннинг суғориш талаблари ўртасидаги зиддият иқлим ўзгариши сабабли янада кескинлашиши мумкин.

Вазиятни тубдан ўзгартираётган яна бир жиддий ташқи омил Афғонистон шимолида қурилаётган Қўштепа каналидир. 2026 йил бошига келиб, каналнинг биринчи ва иккинчи босқичлари қурилишида сезиларли силжишлар кузатилди. Узунлиги 285 километр, кенглиги эса 100 метрни ташкил этувчи ушбу иншоот Амударё сувидан фойдаланиш бўйича минтақадаги кўп йиллик тартибни бутунлай ўзгартириб юбормоқда. Сўнгги ҳисоб-китобларга кўра, канал тўлиқ ишга тушгач, Амударё оқимининг қарийб 20-25 фоизи (йилига 10-15 миллиард куб метр) ҳажми Афғонистонга ҳаракатланиши мумкин.

Мазкур кўрсаткич, айниқса, сув танқислиги чўққига чиққан «кам сувли» йилларда Ўзбекистоннинг қуйи оқим ҳудудлари Хоразм, Бухоро вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикаси учун ҳалокатли бўлиши мумкин. Муаммонинг ҳуқуқий томони шундаки, Афғонистон минтақавий сув тақсимоти бўйича халқаро келишувларга аъзо эмас. Бу эса Ўзбекистон учун янги ва мураккаб дипломатик майдонни вужудга келтирди. Бундан ташқари, каналнинг муҳандислик даражаси мутахассисларда хавотир уйғотмоқда. Жумладан, агар канал ўзани сифатли бетонлаштирилмаса, сувнинг катта қисми шунчаки қумга сингиб, бесамар исроф бўлиши мумкин.

Ушбу геосиёсий вазият Ўзбекистондан фақат ички тежамкорликни эмас, балки фаол ва конструктив «сув дипломатияси»ни талаб қилмоқда. 2026 йилга келиб, минтақа давлатлари умумий дарё ҳавзаларини бошқаришда ягона рақамли мониторинг тизимини ўрнатиши ва Афғонистонни ҳам ушбу мулоқот столига жалб қилиши ҳамда адолатли квоталар ишлаб чиқиши ҳаётий заруратга айланди. Акс ҳолда, сув ресурслари устидаги рақобат келажакда минтақавий барқарорликка рахна солувчи асосий омил бўлиб қолиши мумкин.

Ўзбекистон дуч келаётган сув танқислиги шунчаки экологик муаммо эмас, балки давлатдан туб ислоҳотларни талаб қиладиган иқтисодий ва ижтимоий чорловдир. Мавжуд вазиятдан чиқишнинг ягона йўли сувни бошқаришнинг эскирган моделидан воз кечиб, юқори самарадорликка асосланган интенсив моделга ўтишдир.

Биринчи навбатда, қишлоқ хўжалигида туб бурилиш ясаш шарт. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, томчилатиб суғориш технологиясини жорий этиш сув сарфини 50 фоизгача камайтиради ва ҳосилдорликни 20-30 фоизга оширади. 2026 йил ҳолатига кўра, Ўзбекистонда суғориладиган ерларнинг қамрови кенгайиб бораётган бўлсада, яқин йилларда бу технологияни камида 60 фоиз майдонга жорий этиш стратегик вазифа бўлиб қолмоқда. Бу нафақат сувни тежаш, балки озиқ-овқат хавфсизлигини кафолатлашнинг ягона йўлидир.

Иккинчи муҳим қадам ирригация инфратузилмасини модернизация қилишдир. Мамлакатдаги йирик каналларни бетонлаштириш бўйича бошланган «зарбдор лойиҳалар» орқали қумга сингиб кетаётган миллиардлаб куб метр сувни асраб қолиш мумкин. Бу борада «Рақамли сув хўжалиги» тизимини жорий этиш, яъни сув тақсимотини инсон омилисиз, масофадан бошқариладиган «Ақлли сув» датчиклари орқали назорат қилиш исрофгарчиликка чек қўяди. Бундай тизимлар ҳар бир томчи сувнинг қаерга ва қанча миқдорда сарфланганини сониялар ичида аниқ ҳисоблаб беради.

Шунингдек, иқтисодиётни сув тежамкорлигига мослаштириш, яъни «сув сиғими» паст бўлган экин турлари ва саноат технологияларига сармоя киритиш лозим. Ғўза ва шоли каби кўп сув талаб қиладиган экинлар майдонини оптималлаштириш, уларнинг ўрнига экспортбоп боғдорчилик ва дуккакли экинларни кенгайтириш зарур. Шу билан бирга, оқова сувларни тозалаш ва улардан такроран фойдаланиш коэффициентини ҳозирги даражадан камида 30-40 фоизга кўтариш шаҳарларнинг сув таъминоти барқарорлигини таъминлайди. Зеро, сув ресурсларини бошқаришда технология ва интизом бирлашмас экан, келажакдаги сув танқислигини енгиб бўлмайди.

Жаҳонгир Салайдинов,

Ўрмон ва яшил ҳудудларни кўпайтириш,

чўлланишга қарши курашиш агентлиги бош мутахассиси.