Биргина 2020 йилда бюджет интизомининг бузилиши натижасида 246,0 млрд. сўмлик бюджет маблағлари ноқонуний сарфланганлигининг аниқланиши ва унинг очиқ-ойдин эълон қилиниши муносабати билан ижтимоий тармоқларда «Ўзбекистон ҳукуматининг бюджет маблағларини харж қилиш борасида шаффофликни таъминлашга қодир эмаслиги», «мансабдор шахсларга нисбатан қаттиқ жазо чораларининг қўлланилиши лозимлиги», «давлат секторида коррупциянинг кучайганлиги», «давлатга етказилган зарарларни тиклаш (қоплаш) ва тегишли суриштирув (қидирув) ишларини олиб боришга эҳтиёж борлиги» хусусида турли-туман фикрлар билдирилмоқда.

...Нимасини айтасиз?! Бюджет маблағларининг талон-торож қилинганлиги — ниҳоятда ачинарли ва аянчли ҳолат. Оддий ва халқона айтадиган бўлсам, бу ўринда гап «бюджет пули»нинг турли-туман шаклларда хиёнаткорона «ўғирланаётган»лиги ва унга нисбатан муносабатнинг қандай бўлиши кераклиги хусусида кетмоқда. Шу боис нимани «ўғирлаётган»имизга бир эътибор берайлик-а?!

«Бюджет пули» — кўпнинг «ризқ»и. Уни шакллантиришда ҳаммамиз иштирок этамиз. Кимдир фарзандларининг «ризқ»ини қийиб, даромадининг бир қисмини бюджетга раво кўради. Бошқа биров, ўзи иложсиз бўлса-да, барибир «пул»ининг бир қисмини бюджетга «бериш»га – мажбур. «Корхоналар» тоифасига кирувчиларнинг барчаси ҳам «пул»ларининг маълум қисмини ўз ихтиёри билан бюджетга «топширишмайди». Ҳолбуки, уларнинг орасида «касод» жарлиги ёқасига келиб қолганлари ҳам бўлиши мумкин. Шундай бўлса-да, бу «масала»да улар ҳам «ғиринг» демайди, «қулоғини қимирлатмасдан» қўш қўллаб маблағларининг бир қисмини бюджетга «жўнатадилар»...

Шу маънода «кўпнинг ризқи» бўлган бу «пуллар»га қандай қилиб хиёнат қилиш мумкин? Наҳотки, шундай табаррук табиатга эга бўлган бу пулларни, уларнинг асл табиатига мутлақо зид иш тутиб, шахсий ёки оилавий эҳтиёжларимизни қондиришни эп кўрсак?! Ахир, «кўпнинг ризқи»ни оёқ-остию, поймол қилиб, «оила боқиш» мумкинми?! У қандай қилиб «ҳалол луқма» бўлиши мумкин? Бундай тарзда иш тутишнинг турган-битгани гуноҳи-азим эмасми?! «Гуноҳи-азим»га ботаётганлар эса фақат «у дунё»да эмас, балки «бу дунё»да ҳам ўз жазоларини олмоқлари лозим...

Бир пайтнинг ўзида, катта миқдордаги бюджет маблағларининг ўзгалар томонидан «туя» қилинганлигига ҳеч биримиз бефарқ қарашга ҳақли эмасмиз. Энг ёмони, бундай ҳолат йилдан йилга такрорланиб келмоқда. Бунинг устига, «Бу пуллар давлатники! Менинг нима ишим бор!», — ҳам дея олмаймиз. Зеро, «гумдон» қилинган маблағлар, аслида, давлатники эмас, балки, юқорида таъкидланганидек, солиқ тўловчиларникидир. Солиқ тўловчилар эса ким? Жумладан, Сиз билан биз ҳам. Шу боис, «ўзлаштирилган» маблағларнинг тақдирига, энг аввало, ана шу нуқтаи-назардан қарашимиз керак.

Кўтарилган «муаммо»га шундай ёндашиладиган бўлса, шаффофликни таъминлаш, қаттиқ (кескин) жазо чораларини қўллаш, коррупцияни камайтириш ва етказилган зарарларни қоплаш борасида ҳали «аааанча» ишларни қилишимиз зарурлиги маълум бўлади. Қуйида шуларнинг бирига, қисқача, тўхталмоқчимиз.

Аслида азалий ҳаёт «фалсафа»си қуйидагича: ҳар қандай интизомга ва шу жумладан, бюджет интизомига ҳам қатъий риоя этишга, хусусан, қаттиқ (кескин) жазо чораларини қўллашсиз эришишнинг иложи йўқ. Содда қилиб айтадиган бўлсак, бу «масала»да панду насиҳат кор қилмайди. Инсофга чақириш ҳам иш бермайди. «Муаммо»ни одамгарчилик, инсонпарварлик, гуманизм ғояларига таяниб ҳал этишнинг иложи йўқ. Айбдорнинг кейинги «тақдир»ига қарамоғида 4-5 та «чирқиллаб турадиган» «жон»лар борлиги, соғлигининг жойида эмаслиги ва ҳ.к. шунга ўхшаш «омил»ларни ҳисобга олиб ёндашиладиган бўлса, бюджет интизомининг ҳали-бери мустаҳкамланишидан умид қилмасак ҳам бўлади...

Ҳозирги бизнинг шароитимизда бюджет интизомига қатъий риоя этилишини таъминлашнинг энг таъсирчан йўлларидан бири бу йўналишда қўлланилиши лозим бўлган жазо чораларининг кескин (қаттиқ) кучайтирилишидир. Бунинг учун «бюджет пули»ни «туя» қилганлар, энг камида, уни тўлиқ суммада қайтариб ўз «жой»ига қўйишлари, «ўзлаштирилган давр» мобайнида Марказий банкнинг фоиз ставкасидан паст бўлмаган ставкада товон тўлашлари ва буларга қўшимча равишда «айбдор»лар яхшигина муддатда «ўтириб» ҳам чиқишлари керак. Бунинг натижасида улар муздек қатиқни ҳам «пуф»лаб ичадиганлар, «бюджет пули» деганда эса «Хўш-эй?!» дейдиганлар, «тавбасига таянадиган»лар ҳолига тушишлари керак...

Ҳа, «дўст»ларим! Шамол бўлмаса, терак барги қимирламайди! Муздек қатиқни ҳам «пуф»лаб ичадиган даврлар яқинлашмоқда! Шу боис, кўпнинг ҳақига хиёнат қилишнинг гуноҳи-азим эканлиги ва таъсирчан жазонинг муқаррарлигини ҳозирданоқ ҳис этиб, «бюджет пуллари»га нисбатан шунга монанд қадам ташласак, асло кам бўлмаймиз.

Тоҳир Маликов,
иқтисод фанлари доктори, профессор