Фото: AP

АҚШ Президенти Доналд Трамп Тинчлик кенгашини ташкил этишни эълон қилди. Айрим экспертлар уни БМТга муқобил янги халқаро тузилма эканини айтмоқда. Уларнинг фикрича, дастлаб Ғазо секторидаги можарони ҳал қилиш воситаси сифатида ўйлаб топилган ушбу кенгашнинг мақсадлари анча кенгроқ, яъни унинг вазифаси барча минтақаларда тинчлик ва барқарорликни сақлаш. Доналд Трампнинг ўзи кенгашга раислик қилади ва чексиз ваколатларга эга бўлади. Оммавий ахборот воситалари хабарларига кўра, иштирок фақат Қўшма Штатларга энг дўстона муносабатда бўлган мамлакатлар учун очиқ. Ушбу кенгашда Ўзбекистоннинг бўлиши қанчалик муҳим?Аслида ҳам шундайми? Қуйида шулар ҳақида.

Тинчлик кенгаши қандай тузилма?

Трамп 16 январь, жума куни Тинчлик кенгашини ташкил этишни эълон қилди ва шу тариқа 2025 йилнинг иккинчи ярмида тақдим этилган Ғазо секторидаги можарони ҳал қилиш режасини ишга туширди.

«Тинчлик кeнгаши ташкил этилганини эълон қилиш мен учун катта шарафдир. Бу тарихдаги энг буюк ва энг обрўли кенгаш», — деди АҚШ президенти.

Дастлаб, янги тузилма фақат Ғазо секторини қайта тиклашга қаратилгани айтилди, Аммо кейинроқ оммавий ахборот воситаларида ташкилот низоми анча кенгроқ мақсадларни белгилаши ҳақида хабарлар тарқалди. Тинчлик кенгаши можаролардан таъсир кўрган барча минтақаларда тинчликни мустаҳкамлаш ва барқарорликни таъминлаш учун «янада мослашувчан ва самарали халқаро тузилма»га айланишга мўлжалланган.

АҚШнинг «Axios» портали Доналд Трамп ҳақиқатан ҳам кенг кўламли халқаро ташкилот тузиш ниятида эканлигини тасдиқлади.

«Тинчлик кенгаши фақат Ғазо билан чекланиб қолмайди. Бу дунё тинчлиги учун кенгашдир», — деган америкалик юқори лавозимли амалдор «Axios» билан аноним суҳбатда.

Кенгашда кимлар иштирок бор?

Оқ уйнинг расмий веб-сайтида Ижроия кенгаши таркиби эълон қилинди.

Унинг таркибига АҚШ Президенти Доналд Трамп (раис), АҚШ Давлат котиби Марко Рубио, АҚШ Президентининг Яқин Шарқ бўйича махсус вакили Стив Уиткофф, Доналд Трампнинг куёви, тадбиркор Жаред Кушнер, Буюк Британиянинг собиқ Бош вазири Тони Блэр, АҚШлик тадбиркор ва «Apollo Global Management» инвестиция компанияси бош директори Марк Роуан, Жаҳон банки президенти Ажай Банга ва АҚШ миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси ўринбосари Роберт Габриел жой олган.

Кейинчалик Доналд Трамп 58 та дунё етакчисига таклифнома юборгани ҳақида хабар берилди. Улар орасида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев, Россия Президенти Владимир Путин, Хитой Халқ Республикаси Раиси Си Цзиньпин, Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди, Франция Президенти Эммануэль Макрон, Германия Канцлери Фридрих Мерц, Буюк Британия Бош вазири Кир Стармер, Туркия президенти Ражеп Таййип Эрдоған, Беларусь Президенти Александр Лукашенко, Қозоғистон Президенти Қосим-Жомарт Тоқаев, Венгрия Бош вазири Виктор Орбан, Польша президенти Карол Навроцкий, Исроил Бош вазири Бенямин Нетаньяҳу, Аргентина Президенти Хавьер Милей ва Европа комиссияси президенти Урсула фон дер Ляйен каби етакчилар бор эди.

Тинчлик кенгашидаги ҳар бир мамлакат битта овозга эга бўлади ва қарорлар кўпчилик овоз билан қабул қилиниши кутилмоқда. Барча қарорлар раис Доналд Трамп томонидан тасдиқланиши керак. Ташкилот аъзоларининг якуний рўйхати ҳам унинг раиси томонидан келишиб олиниши керак.

Тинчлик кенгашида бўлиш талаби қандай?

Ушбу ташаббус эълон қилингандан сўнг, оммавий ахборот воситаларида Тинчлик кенгашига доимий аъзолик учун тўлов талаб қилиниши ҳақида хабарлар пайдо бўлди. Жумладан, «Bloomberg» маълумотларига кўра, Тинчлик кенгашига доимий аъзолик 1 миллиард долларга тушади.

Айтишларича, бу миқдор қўшилганидан кейин бир йил ичида тўланиши керак. Акс ҳолда, мамлакат фақат вақтинча — уч йилгача иштирок эта олади.

Оммавий ахборот воситалари хабарларига кўра, тўпланган барча маблағлар Ғазо секторини қайта тиклаш учун ишлатилиши режалаштирилган.

Бироқ, Беларусь Президенти Александр Лукашенко ҳисса қўшиш зарурлигини рад этди ва буни Доналд Трамп «рақибларининг уйдирмаси» деди.

«Биз бир неча миллиард доллар ҳисса қўшишимиз кераклиги мутлақо ёлғон. Мутлақо ҳеч нарса талаб қилинмайди…», — деди Лукашенко.

Тинчлик кенгаши Ўзбекистон учун қанчалик муҳим?

Шу йилнинг 22 январь куни Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев АҚШ Президенти Доналд Трамп билан Тинчлик кенгашини тузиш тўғрисидаги битимни имзолади. Маросим Давосда Жаҳон иқтисодий форуми доирасида бўлиб ўтди ва унда Яқин Шарқ ва Жанубий Америка, шунингдек, Европа ва Жанубий Кавказнинг бир қатор мамлакатларидан вакиллар иштирок этди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг ташқи сиёсат бўйича маслаҳатчиси Абдулазиз Комилов «Ўзбекистон 24» телеканалига берган интервьюсида Ўзбекистоннинг Тинчлик кенгашига қўшилиш сабаблари ва ушбу ташаббус доирасидаги мамлакат манфаатлари ҳақида гапирди.

Унинг сўзларига кўра, қарор асосан хавфсизлик масалалари асосида, шунингдек, Кенгаш мақсадлари Ўзбекистоннинг ташқи сиёсат устуворликлари билан мос келиши сабабли қабул қилинган.

«Иқтисодий форум кун тартибида кўплаб сиёсий масалалар мавжуд. Улардан бири Ғазо секторидаги ҳарбий-иқтисодий инқироз ва уни ҳал қилиш учун ечимларни излашдир. Айнан шу мақсад қўйилган эди ва Доналд Трамп яқинда Тинчлик кенгашини тузишни таклиф қилди. Ушбу кенгашнинг асосий мақсади, биринчи навбатда, Ғазодаги инқирозни ҳал қилишдир», — деди Комилов.

Ўзбекистон нима учун бу ташаббусни қўллаб-қувватлагани ҳақидаги саволга жавобан Комилов мамлакат Президенти Шавкат Мирзиёев АҚШ Президенти Доналд Трампнинг таклифини миллий манфаатларга мос келгани учун қабул қилганини таъкидлади.

«Савол туғилади: нима учун биз бу ташаббусни қўллаб-қувватладик? Биринчидан, хавфсизлик нуқтаи назаридан, бизнинг ўз манфаатларимиз бор. Иккинчидан, кенгаш олдида турган вазифалар ва мақсадлар тўлиқ мос келади ва ташқи сиёсатимизнинг асосий тамойилларига мос келади. Учинчидан, бизнинг бу минтақада чинакам жиддий, ҳаётий манфаатларимиз бор», — деди Комилов.

Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистоннинг «ҳаётий манфаатлари» минтақавий, глобал ва миллий хавфсизликни таъминлаш билан боғлиқ.

Маслаҳатчи Ўзбекистон Яқин Шарққа эътибор қаратаётганини, қисман экстремизм билан боғлиқ хавфлар туфайли эканлигини таъкидлади.

«Ўзбекистон фуқаролари минтақадаги экстремистик ҳаракатларга, ташкилотларга ва гуруҳларга қўшилишди ва кейин мамлакатга қайтиб келганларида тартибсизликларни келтириб чиқаришга ҳаракат қилишди. Аммо давлат уларнинг қайтишига кўмаклашди ва ижтимоий реинтеграция ва янги бошланиш учун шароит яратди», — деди Комилов.

Унинг сўзларига кўра, бу ёндашув Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан юқори баҳоланган.

«Бу гуманистик ёндашув БМТ раҳбарияти томонидан юқори баҳоланди ва уларнинг фикрига кўра, президентимизнинг сиёсати бутун дунё учун намуна бўлиб хизмат қилиши мумкин. Шунинг учун, биз Ўзбекистоннинг бошқа давлатлар қатори бу минтақада ҳам манфаатлари борлигини айтишимиз мумкин ва улардан энг муҳими ўз хавфсизлигини таъминлашдир», — деди Комилов.

Комилов шунингдек, Яқин Шарқдаги вазиятни қўшни Афғонистондаги хавфсизлик билан боғлади.

«Агар қўшнимиз Афғонистонни олсак, ҳужумлардан олдин у ерда экстремистик ёки террористик ташкилотлар йўқ эди. Аммо уруш бошланганидан кейин бундай гуруҳлар қаердан пайдо бўлган? Улар Яқин Шарқдан келган», — деди Комилов.

Унинг сўзларига кўра, вазиятни ҳал қилиш учун халқаро ҳамжамиятнинг биргаликдаги иштироки зарур.

«Бу масалани ҳал қилиш учун бутун халқаро ҳамжамият бирлашиши ва биргаликда ҳаракат қилиши керак — нафақат Қўшма Штатлар, араб ва мусулмон мамлакатлари, балки Марказий Осиё давлатлари ҳам. Агар биз тинчлик ва барқарорликни пухта ўйланган, босқичма-босқич ўрната олсак, бу жуда муҳим ютуқ бўлади», — деб таъкидлади Комилов.

Маслаҳатчи шунингдек, Ўзбекистоннинг саммитда иштирок этишининг рамзий аҳамиятини таъкидлади.

«Биринчидан, бу жуда муҳим сиёсий тадбир. Иккинчидан, бу Ўзбекистоннинг халқаро майдонда жиддий иштирокчи сифатида ишонч, ҳурмат ва эътироф ифодасидир», — деди Комилов.

Дунё Тинчлик кенгашининг ташкил этилишига қандай муносабатда?

Таклиф қилинган барча раҳбарлар ҳам ташаббусда иштирок этишларини тасдиқламади, баъзилари эса аллақачон чиқиб кетишди. Масалан, Буюк Британия Бош вазири Кир Стармер Россиянинг потенциал ҳиссаси ва иштироки туфайли Тинчлик кенгашига қўшилишдан бош тортди.

Франция Президенти Эммануэль Макрон ҳам ташаббусга шубҳа билан қаради ва ташкилот низоми Ғазо сектори масаласидан ташқарига чиқишини ва БМТ тамойилларини бузишини айтди. Бу Доналд Трампнинг кескин муносабатига сабаб бўлди.

«У [Эммануэл Макрон] ҳеч кимга керак эмас, чунки у жуда тез орада лавозимидан кетади. Мен унинг винолари ва шампанларига 200 фоиз бож қўяман ва у қўшилади», — деди Трамп.

Россия ҳали таклифга аниқ жавоб бермади. Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ва президент матбуот котиби Дмитрий Песков ташаббус тафсилотларини аниқлаштириш зарурлигини таъкидладилар.

«Биз ҳали бу ташаббуснинг барча тафсилотларини билмаймиз... Бу фақат Ғазога тегишлими ёки кенгроқ контекстга тегишлими, бу ҳали ҳам катта ноаниқлик масаласи», — деди Песков.

Тинчлик кенгаши БМТга муқобил бўлиши мумкинми?

Тинчлик кенгаши эълон қилинганидан деярли дарҳол БМТга потенциал муқобил сифатида қаралди.

«Financial Times» газетасининг ёзишича, янги тузилма халқаро можароларда воситачига айланиши ва БМТ институтлари билан рақобатлашиши мумкин.

Кузатувчилар Кенгашга аъзолик Доналд Трампнинг қарорига боғлиқ бўлишини ва раис кенг ваколатларга, жумладан, ҳар қандай қарорларни блокировка қилиш ва ташкилотнинг ички тузилмаларини шакллантириш ҳуқуқига эга бўлишини таъкидламоқда.

Айнан шу нарса Европа Иттифоқида хавотирга сабаб бўлмоқда. «Financial Times» газетасига берган интервьюсида Европа расмийлари Тинчлик кенгаши иттифоқми, воситачилик механизмими ёки муқобил куч марказими, аниқ эмаслигини таъкидладилар.

Сиёсатшунос ва «Дубравский Консалтинг» раҳбари Павел Дубравскийнинг сўзларига кўра, Доналд Трамп ушбу ташаббус билан иккита мақсадни кўзламоқда. Биринчиси, Ғазо секторидаги вазиятни ҳал қилишга уриниш. Бироқ, бу фақат дастлабки босқич.

«Бу мавжуд халқаро тизимда синовдан ўтказиш, моделнинг ҳаётийлигини синовдан ўтказиш бўлади», — дейди у.

Унинг қўшимча қилишича, агар ташаббус муваффақиятли бўлса, Тинчлик кенгаши охир-оқибат БМТга муқобил бўлишини даъво қилиши мумкин. Бу Иккинчи жаҳон урушидан кейин БМТ Миллатлар Лигасини алмаштирган жараёнга ўхшаш бўлади. Келажакда ташкилот бошқа можароларни, шунингдек, глобал муаммоларни — экологик муаммолардан тортиб ичимлик суви танқислигигача ҳал қилиши мумкин. Бироқ, дастлабки босқичларда Тинчлик кенгаши ва БМТ ўртасидаги қарама-қаршиликни истисно қилиб бўлмайди.

«БМТ ва Тинчлик кенгаши глобал қарор қабул қилиш маркази мақоми учун рақобатлашиши мумкин. Аммо ҳозирча бу шунчаки назария — биз ҳали амалий амалга оширишни кўрмадик» — дейди Павел Дубравский.