Шимолий Каролинанинг Ташқи Банкс шаҳридаги тропик бўрон натижасида вайрон бўлган уй.

Океан ва денгизлар одамларнинг ерини тортиб олишда давом этмоқда. Сув қандай қилиб сайёрамиздаги миллионлаб одамларнинг уйларини ютиб юбормоқда?

Жаҳон океани сатҳининг кўтарилиши ва қирғоқ эрозияси ўн минглаб квадрат километр қуруқликнинг йўқолишига олиб келмоқда. Бу муаммо глобал тусга эга: муздан холи бўлган қирғоқ чизиғининг қарийб учдан бир қисми қум билан қопланган бўлиб, айнан қумли пляжлар эрозиядан энг кўп зарар кўрмоқда. Россияда аср охирига бориб Санкт-Петербург, Находка ва Ростов-на-Донунинг жанубий қисми каби ҳудудларнинг қирғоқ зоналари сув остида қолиши мумкин. Дунё бўйлаб миллионлаб одамлар хавфсизроқ ҳудудларга кўчишга мажбур бўлади, глобал иқтисодиётга етадиган зарар эса триллион долларга етиши эҳтимолдан холи эмас.

Қирғоқларнинг емирилиши улкан ҳудудлар ва юз миллионлаб инсонлар учун хавф туғдирмоқда

Қирғоқ эрозияси — бу тўлқинлар, сув кўтарилиши, оқимлар ва шамол таъсирида қум ва тупроқ ювилиб кетиши, қоялар емирилиши ва жарликлар қулашидан иборат секин жараёндир. Қирғоқларнинг емирилиши табиий ҳодиса бўлсада, иқлим ўзгариши уни камида уч йўл билан тезлаштирмоқда.

Биринчидан, денгиз сатҳининг кўтарилиши туфайли тўлқинлар ва сув кўтарилишлари янада баландроқ бўлиб, тарихда ҳеч қачон бўлмаган даражада пляжларнинг юқори қисми ва жарликлар этагини ювмоқда. Иккинчидан, океан ва атмосфера исиши бўронларни кучайтирмоқда ва уларнинг юзага келиш эҳтимолини оширмоқда. Бугун атиги битта кучли довулнинг ўзи пляжни бутунлай ювиб кетиши ёки жарликни шунчалик заифлаштириши мумкинки, у қулай бошлайди. Учинчидан, эрозиянинг умумий манзараси ҳам ўзгармоқда: бўронлар бошқа йўналишлар бўйлаб ҳаракатланмоқда, тўлқинлар янги томондан келиб, баландроқ бўлмоқда, совуқ минтақаларда эса илгари тўлқин зарбасини қисман юмшатиб турган денгиз музлари эриб бормоқда. Шу сабабли аҳоли пунктлари, инфратузилма ва экотизимлар учун хавф илгари осойишта бўлган ҳудудларда ҳам ортмоқда.

Олимлар ҳисоб-китобига кўра, 1984–2015 йиллар оралиғида эрозия оқибатида дунё деярли 28 минг квадрат километр қуруқликдан айрилган — бу Бельгия ёки Курск вилояти ҳудудига тенг. Келажакда вазият янада оғирлашади: агар иссиқхона газлари чиқиндилари ҳозирги даражада қолса, 2100 йилга бориб қумли қирғоқларнинг 26 фоизи 100 метрдан ортиқ қисқариши мумкин. Бу эса 52 минг квадрат километрдан зиёд қуруқлик йўқолишига олиб келади.

Бу муаммо бутун дунё бўйлаб жуда кўп одамларнинг ҳаётига таъсир қилади. Пасттекис қирғоқ зоналари сайёрадаги энг зич яшовчи ва ривожланган ҳудудлардан ҳисобланади. Бугун у ерларда 680 миллионга яқин инсон истиқомат қилмоқда, 2050 йилга бориб эса бу рақам миллиарддан ошади. Аҳолиси 10 миллиондан ортиқ бўлган 20 мегаполиснинг 15 таси денгизбўйи ҳудудларда жойлашган, дунё аҳолисининг 40 фоизи эса қирғоқдан 100 километр масофада яшайди.

Арктикада қирғоқлар йилига метрлар билан чекинмоқда, Фин қўлтиғида эса бўронлар эрозияни кучайтирмоқда

Қирғоқ чизиғининг ниҳоятда узунлиги туфайли Россия қуруқлик эрозиясига жуда заиф: мамлакат денгиз қирғоқларининг деярли ярми (61 минг километрдан 25 минг километри) емирилишга дучор бўлмоқда. Абадий музликли Арктикада бу жараён айниқса тез кечади. Денгиз сатҳи кўтарилганда сув термокарст ҳудудларига етиб боради — бу жойларда музликлар аллақачон эрий бошлаган, ер чўккан ва бўшашган бўлади. Тўлқин зарбалари тупроқ ичидаги музнинг эришини тезлаштириб, қум ва лойни дарҳол ювиб кетади, натижада қирғоқ чизиғи кескин чекинади.

2021 йилда Москва давлат университети олимлари Россия Арктикаси ҳар йили қарийб 7 минг гектар қуруқликни (70 квадрат километр — Салехард шаҳридан бироз кичик) йўқотишини ҳисоблаб чиқди. Музлаган тупроқнинг емирилиши қирғоқни йилига 1–3 метр тезликда «ейди», айрим жойларда эса бу кўрсаткич 5–7 метрга етади. Арктика оролларида бу айниқса яққол кўринади: Қора денгиздаги Визе оролида 1950 йилларда йилига 1,5 метрга яқин қуруқлик йўқотилган бўлса, 2009–2016 йиллар оралиғида сунъий йўлдош маълумотларига кўра қирғоқ 74 метрга (ўртача йилига 10 метр) чекинган.

Россияда иқлим ўзгариши қирғоқларни вайрон қилаётган ягона ҳудуд Арктика эмас. Фин қўлтиғининг шарқий қисмида 1990–2005 йилларда қирғоқ чизиғининг ўртача чекиниш тезлиги йилига 0,5 метрни ташкил этган, энг заиф жойларда эса икки метргача етган. Энг катта емирилиш бўронлар вақтида кузатилади: битта бўронда пляж бир йўла беш метрга чекиниши мумкин. 2004–2020 йиллар оралиғида минтақада бундай экстремал об-ҳаво ҳодисалари тўрт баробар кўпайган.

Африкада қирғоқлари айниқса заиф, аммо хавф фақат улар билангина чекланмайди

Африка қитъасида қумли пляжлар улуши энг юқори — 66 фоиз. Ҳозирча одамлар сув билан курашда ютқазмоқда. Гана қирғоқларида ер йилига 2–3 метрга, айрим жойларда эса 5 метрдан ортиқ масофага чекинмоқда. Сабаби — қирғоқ бўш қумдан иборат бўлиб, уни ҳимояловчи қояли тўсиқлар йўқ, шу боис ҳар бир бўрон ўта вайронкор бўлади. Мамлакатнинг жануби-шарқидаги тор яриморолда жойлашган кичик балиқчи қишлоқлар том маънода чўкиб бормоқда: 2005–2017 йиллар оралиғида аҳоли пунктларидан бири ҳудудининг 37 фоизини йўқотди, минглаб бинолар — уйлар, мактаблар, черковлар сувга ювилиб кетди.

Жаҳон банки тадқиқотига кўра, Бенин, Кот-дъИвуар, Сенегал ва Тогода қирғоқ чизиғининг ярмидан кўпи йилига ўртача 1,8 метр тезликда емирилмоқда. Ҳар йили бу давлатлар 3,8 миллиард доллар (ЯИМнинг 5 фоизидан ортиғи) зарар кўрмоқда. Нигерияда эса Нигер дарёси дельтаси ҳудудида эрозия қишлоқ хўжалиги ерлари ва бутун аҳоли пунктларини ютиб юбормоқда. 2020 йилда маҳаллий шаҳарчалардан бири ҳудудининг қарийб 60 фоизи йўқолгани маълум бўлди — уйлар ва мактаб дарёга оқиб кетган.

Конго Республикаси қирғоқларида эрозия нафақат экологик, балки маданий муаммога ҳам айланмоқда: қирғоқ билан бирга ўтмишнинг моддий хотираси ҳам йўқолмоқда. Кучли Атлантика оқимлари аллақачон мустамлака даври бинолари ва тарихий қул савдоси постини жиддий шикастлаган. Маҳаллий аҳолини аждодлари қабрлари денгизга ғойиб бўлаётгани ташвишга солмоқда.

Ғарб мамлакатларида ҳам қирғоқ емирилиши кучаймоқда

Буюк Британияда бўронлар қирғоқ жарликлари ва қумли пляжларни тобора кўпроқ вайрон қилмоқда. Энг юқори хавф остидаги ҳудудлар — Корнуолл, Камбриа, Дорсет, Кент, Уайт ороли, шунингдек Норфолк ва Сассексдаги қишлоқлардир. Таҳлилчиларга кўра, умумий қиймати 584 миллион фунт стерлинг бўлган икки мингдан ортиқ кўчмас мулк объекти хавф остида.

Барселонада сунъий пляжлар доимий равишда қум йўқотмоқда: шаҳар ҳокимияти ҳисобига кўра, йилига 30 минг куб метр қум етишмайди — бу қарийб 12 та олимпия бассейнига тенг. Бўронлар пайтида йўқотишлар янада ортади.

АҚШда эса энг катта зарар Луизиана штатида кузатилмоқда. 1930 йиллардан буён штат деярли 5 минг квадрат километр ботқоқлик ва тўсиқ оролларни йўқотди, қирғоқ ороллари майдони 40 фоиздан ортиқ қисқарди. АҚШ бўйича қирғоқ ботқоқликларининг 80 фоиз йўқотилиши айнан Луизианага тўғри келади. Бироқ муаммо бошқа штатларда ҳам мавжуд: Шимолий Каролинада 2020 йилдан буён ўнлаб уйлар океанга қулаб тушди, Аляскада эса муз ва абадий музликларнинг эриши арктик қирғоқларни табиий ҳимоясиз қолдирди — айрим аҳоли пунктлари йилига 22 метргача қирғоқни йўқотмоқда.

Энг заиф ҳудудлар — орол давлатлари

Эрозияга қарши энг ҳимоясиз давлатлар — орол мамлакатлардир. Уларнинг аксарияти текис маржон атоллари ва тор қум йўлакларида жойлашган бўлиб, денгиз сатҳининг ҳатто кичик кўтарилиши ҳам қуруқликни тезда емириб юборади.

Малдив ороллари жиддий хавф остида: мамлакат ҳудудининг қарийб 80 фоизи денгиз сатҳидан бир метрдан паст жойлашган. Кариб денгизи минтақасида 2050 йилга бориб орол давлатлари 3,9 минг квадрат километргача ҳудудини йўқотиши мумкин. Тинч океанида эса денгиз сатҳи ўсишда давом этса, Маршалл ороллари бутунлай сув остида қолиши эҳтимоли бор.

Қирғоқ емирилишини қандай секинлаштириш мумкин: қурилиш тақиқидан то тўғонларгача

Эрозияни бутунлай тўхтатиб бўлмайди: қирғоқ — бу қум ва сув доимий ҳаракатда бўлган тирик тизим. Аммо емирилишни секинлаштириш ва зарарни камайтириш мумкин. Одатда бунинг учун учта асосий стратегия қўлланади: хавфли жойларда уй-жой ва инфратузилма қурмаслик, қирғоқни муҳандислик иншоотлари билан ҳимоялаш ёки аҳоли пунктларини денгиздан узоқроққа кўчириш.

Энг арзон ва самарали усул — биринчиси. Масалан, Янги Зеландияда тошқин ва иқлим хавфи юқори бўлган ҳудудларда давлат уй-жойлари қурилмайди. Бу қирғоқни жисмонан мустаҳкамламасада, келажакдаги йўқотишларни камайтиради: камроқ одам ва объектлар офат зарбасига дуч келади.

Иккинчи йўл — қирғоқни бевосита мустаҳкамлаш. Дания, Германия ва Буюк Британияда тўғонлар ва денгиз деворлари қурилиб, янгиланмоқда. Бундай иншоотлар муайян ҳудудни яхши ҳимоя қилиши мумкин, бироқ уларнинг камчилиги бор: улар қирғоқни «қотириб қўяди» ва қум ҳамда сув ҳаракатини ўзгартиради. Натижада бир жой ҳимояланган бўлса, қўшни ҳудудда эрозия кучайиши мумкин. Бу ҳолат, масалан, Фин қўлтиғи ва Калининград вилоятида порт иншоотлари ва тўлқин тўсарларнинг бир ҳудудни ҳимоялаб, бошқасида қуруқлик чекинишини тезлаштираётгани мисолида кузатилган.

Нидерландия эса кенг кўламли қумли «мудофаа»га таянмоқда. Зандмотор («Қум двигатели») лойиҳаси доирасида Шимолий денгизга 21 миллион куб метр қум тўкилиб, улкан сунъий яриморол яратилди. У эрозияни секинлаштиради ва янги қумтепалар пайдо бўлишига ёрдам беради. Баъзан эса камтарона чоралар ҳам етарли бўлади: Каталонияда кўнгиллилар қумни тутиб қолиш учун оддий ёғоч тўсиқлар ўрнатмоқда. Сўнгги 50 йилда қирғоқ 50 метрга қисқарган ҳудудда бундай тўсиқлардан сўнг атиги уч йил ичида қумтепалар 40 фоизга ўсди.

Қирғоқларни янада табиий усулда ҳам ҳимоялаш мумкин — масалан, ламинария сув ўтлари ўрмонларини тиклаш орқали. Бу зич ўсимликлар тўлқинларни ютади. Шотландиянинг икки ҳудуди бўйича компьютер моделлаштируви ламинария тўлқин баландлигини 70 фоизгача камайтириши ва эрозия хавфини пасайтиришини кўрсатди. Яна бир мослашув йўли — сувга қарши курашмасдан, у билан яшашни ўрганиш. Масалан, Жанубий Корея ва Малдив оролларида сузувчи уйлар синовдан ўтказилмоқда.

Ниҳоят, учинчи стратегия — кўчириш. Тинч океанидаги Фиджи оролида денгиз сатҳи кўтарилиши сабабли бутун қишлоқларни бошқа жойга кўчириш режалаштирилмоқда. Бу «бошқариладиган чекиниш» деб аталади: давлат қирғоқни сақлаб қолиш жуда қиммат ёки самарасиз эканини тан олиб, уйлар, йўллар ва инфратузилмани олдиндан сувдан узоқроққа кўчиради.

2025 йилдаги тадқиқот муаллифлари аҳоли пунктларининг денгиздан чекиниш кўламини баҳолаш учун 1992–2019 йиллар оралиғида сунъий йўлдош суратларидаги тунги ёритилиш ўзгаришини таҳлил қилди. Натижада қирғоқ ҳудудларининг 56 фоизида аҳоли денгиздан узоқлашгани, 28 фоизида деярли ўзгариш бўлмагани, 16 фоизида эса, аксинча, одамлар денгизга яқинлашгани аниқланди. Эрозия хавфи юқори, инфратузилма ҳимояси эса суст бўлган жойларда чекиниш жараёни айниқса тезлашган.