Дональд Трамп Флоридада яшовчи венесуэлаликларга мурожаат қилди. 2019 йил

«Биз буни менинг усулимда қиламиз»

АҚШ президенти Дональд Трамп Венесуэла раҳбари Николас Мадурони ҳокимиятдан четлатишга ўзининг биринчи муддатидаёқ (2017–2021) уриниб кўрган. У турли босим усулларидан фойдаланган — Венесуэла нефть соҳасига нисбатан санкциялардан тортиб, Мадуронинг сиёсий рақиби Хуан Гуайдони очиқ қўллаб-қувватлашгача.

Трамп Мадурони ағдаришнинг ҳарбий вариантларини ҳам кўриб чиққан, аммо Пентагон қаршилигига дуч келган. The Washington Postга кўра, ўша пайтда АҚШ Мудофаа вазирлиги Венесуэлага зарба бериш бўйича батафсил режаларни ишлаб чиқмаган. Бу ҳақда Трампнинг биринчи муддатида Лотин Америкаси сиёсати учун жавобгар бўлган Оқ уйнинг собиқ амалдори Хуан Крус маълум қилган.

Трамп 2019 йилда Мадурони қандай ағдаришга уринган

Бошқа собиқ амалдорларнинг айтишича, Трамп 2025 йил январда Оқ уйга қайта келгач, Венесуэла деярли дарҳол унинг диққат марказига қайтган. Иккинчи муддат бошланганидан 11 кун ўтиб, Трампнинг махсус топшириқлар бўйича вакили Ричард Гренелл Каракасга учиб кетган.

У Мадуро билан қуйидаги масалалар бўйича келишиш керак эди:
— Венесуэла режими томонидан ушлаб турилган АҚШ фуқароларини озод қилиш;
— америкалик нефть компаниялари учун бозорларни очиш;
— АҚШдан депортация қилинаётган венесуэлалик муҳожирларни қабул қилиш (Мадуро 2024 йил бошидан бу рейсларни қабул қилишдан бош тортган эди).

Аввалга ҳаммаси ўхшаш тарзда муваффақиятли кечгандек туюлди. Гренелл Вашингтонга олти нафар озод этилган америкалик билан қайтди, депортация рейслари тикланди, энергетика гиганти Chevron Венесуэлада яна нефть қазиб олиш имкониятига эга бўлди.

АҚШ нефть саноати лоббистлари Венесуэлага бошқа компанияларни ҳам қайтариш учун кураш олиб бориб, Оқ уйни Мадуро режими пулга муҳтож ва америкалик бизнесни фойдали шартларда қабул қилади, деб ишонтиришга уринган. Бироқ The Wall Street Journal манбаларига кўра, Трамп маъмурияти Мадурони ҳокимиятда сақлаб қолиш президентнинг сиёсий базасида норозилик уйғотишидан хавотирланган.

Шунингдек, Венесуэла автократининг келишувга мойиллигига ҳам шубҳалар бор эди. Давлат котиби Марко Рубио, Флоридадаги кубалик муҳожирлар оиласидан чиққан ва Мадурога нисбатан қаттиқ ёндашувнинг асосий тарафдори сифатида танилган, Трампга шундай деган: Мадуро охирги 10 йил ичида АҚШнинг турли маъмуриятлари билан беш марта келишув тузган ва барчасини бузган.

Рубио Мадуро ҳокимиятдан ихтиёрий равишда кетмайди, уни фақат куч билан четлатиш мумкин, деб туриб олган. Бироқ Трамп аввало келишишни синаб кўрмоқчи бўлган. «Биз буни менинг усулимда қиламиз», — деган у 2025 йил июлида Оваль кабинетида маслаҳатчилари билан учрашувда.

«Гринго келиб, бизга ҳукмронлик қилмоқчи»

Ўша пайтга келиб Трамп Мадурога ўз шартларини қўйиб бўлган эди. Май ойида у Венесуэла президентига мамлакатни тарк этишни таклиф қилган — эвазига АҚШ 2020 йилда қўйилган санкциялар ва наркотрафикда айбловларни бекор қиларди. АҚШ Венесуэлада ўтиш даври ҳукумати билан ҳамкорлик қилмоқчи эди; WSJ манбаларидан бирига кўра, ўша пайтдаёқ бу ҳукуматга вице-президент Делси Родригес раҳбарлик қилиши мумкинлиги муҳокама қилинган.

Родригес ва унинг акаси — америкалик бизнесмен ўғирлаб кетилганидан сўнг қамоқда ҳалок бўлган марксист-партизан фарзандлари, Мадуронинг содиқ иттифоқчилари ҳисобланади. Шунга қарамай, Родригес иқтисодий инқироздан кейин Венесуэла иқтисодиётини қисман барқарорлаштира олгани учун америкалик амалдорлар эътиборини тортган. Улар уни музокара олиб бориш мумкин бўлган технократ сифатида кўришган.

Бироқ Мадуро Трампнинг биринчи таклифини ҳам, кейинги барча келишувларни ҳам рад этди. Шундан сўнг Оқ уй босимни кучайтиришга киришди. 2025 йил августда АҚШ Мадурони қўлга олишга ёрдам бергани учун мукофотни 25 миллион доллардан 50 миллион долларга оширди. Сентябрда наркотрафикка алоқадор деб гумон қилинган Венесуэла кемаларига ҳужумлар бошланди. Шу билан бир вақтда АҚШ ҳарбий кемалари Венесуэла соҳиллари яқинига жойлаштирилди.

Октябрда Трамп Каракас билан дипломатик алоқаларни тўлиқ узди ва Марказий разведка бошқармаси (МРБ)нинг Венесуэлада махфий операциялар ўтказишига рухсат берди.

Расман Трамп маъмурияти бу босим кампанияси режим алмаштиришга қаратилмаганини, балки АҚШга наркотик контрабандасига қарши кураш эканини айтган. Аммо WSJ маълум қилишича, 2025 йил ёз охириданоқ Трамп маъмуриятининг юқори лавозимли аъзолари Мадурони куч билан ҳокимиятдан четлатиш вариантларини ишлаб чиқишга киришган. Бу учрашувларда Рубио, мудофаа вазири Пит Хегсет, МРБ директори Джон Рэтклифф ва Қўшма штаб бошлиқлари қўмитаси раиси Дэн Кейн иштирок этган.

АҚШ разведкаси Мадуронинг ҳаракатларини кузатишни бошлаган, махсус бўлинмалар эса уни қўлга олиш машқларини ўтказган — ҳатто бунинг учун Венесуэла президенти уйининг макетини ҳам қуришган.

Мадуро қандай қўлга олинди

Трампнинг биринчи муддатидаги босимдан омон чиққан Мадуро ташқи жиҳатдан хотиржамликни сақлашга ҳаракат қилган. У Рубиони Трамп номини «қонга бўяш»да айблаган, Венесуэладаги ҳарбий ҳаракатлар АҚШ президентини ўзи орзу қилган Тинчлик бўйича Нобел мукофотидан маҳрум қилиши мумкинлигига ишора қилган.

У венесуэликларни «гринго келиб, бизга ҳукмронлик қилмоқчи», деб ишонтирган, АҚШ билан қарама-қаршиликни табиий ресурслар учун кураш сифатида талқин қилган. Ҳатто «ақлсиз урушга йўқ» деган сўзлар бор қўшиқ остида рақс ҳам тушган.

WSJ ва The New York Times манбаларига кўра, айнан шу рақслар Трамп ва унинг ёрдамчиларини айниқса ғазаблантирган — улар Мадуро таҳдидларни масхара қиляпти, деб ҳисоблашган.

Ноябр ойида, АҚШ ва Венесуэла ўртасида дипломатик алоқалар расман узилган пайтда, икки мамлакат президентлари телефон орқали гаплашган. WSJ маълум қилишича, Трамп Мадуро ва унинг яқин атрофига, агар у ихтиёрий равишда ҳокимиятдан кетса, амнистия ваъда қилган; акс ҳолда куч ишлатиш имкониятини кўриб чиқишини айтган.

Газета Мадуро нима деб жавоб берганини аниқлолмаган. Аммо, кўринишидан, у яна рад этган, чунки 23 декабрь куни Трамп унга яна бир таклиф юборган (NYTга кўра, Мадурога Туркияга кўчиб ўтиш таклиф қилинган). Мадуро бу таклифни ҳам рад этган — у сўнггиси бўлишини билмаган ҳолда.

3 январга ўтар кечаси Мадуро АҚШ махсус бўлинмалари томонидан олиб кетилди. 5 январь куни у ва рафиқаси Силия Флорес Нью-Йоркдаги суд олдида наркотик жиноятлар бўйича жавоб берди. У ўзини президент, рафиқаси эса Венесуэланинг биринчи хоними деб атади. Амалда эса Мадуро ўғирлаб кетилганидан сўнг мамлакатнинг расмий раҳбари вице-президент Родригес, ҳақиқий раҳбари эса Трамп бўлиб қолди.

«Ғалати алмашув» — таъсир ҳудудлари ҳақида

Россия Ташқи ишлар вазирлиги Мадуро ва унинг рафиқаси қўлга олинишини Венесуэлага қарши «қуролли тажовуз» ва «мустақил давлат суверенитетига йўл қўйиб бўлмас тажовуз» деб атади. Россиядаги З-каналлар эса АҚШ Каракасда Россия Киевда 2022 йил февралда амалга оширишни режалаштирган сценарийни рўёбга чиқарди, деб ёзиб, операцияни «эталонли СВО» деб атади.

Ижтимоий тармоқларда 2019 йил ҳам эсга олинди. Ўша йили Оқ уйнинг Россия бўйича етакчи эксперти лавозимидан кетган Фиона Хилл Конгрессда Москва Венесуэлани Украинага «алмашиш» истаги ҳақида сигналлар берганини айтган эди. Унинг сўзларига кўра, Трамп 2019 йил бошида Мадурони ағдаришга уринган пайтда, Россия Венесуэлага тахминан юз нафар ҳарбий юборган ва кейин матбуот орқали «Агар АҚШ Украинадан чекинса, биз Венесуэладан чекинишимиз мумкин», деган ғояни илгари сурган.

Хилл таъкидлашича, у Россияга улардан Мадурони қўллаб-қувватлашни тўхтатишни талаб қилиш вазифаси билан юборилган. Унинг гувоҳликларидан АҚШ бундай «ғалати алмашув»га рози бўлгани келиб чиқмайди. Аммо шарҳловчилар фикрича, Мадуронинг қўлга олиниши барибир Украина учун ёмон белги: бу Трамп минтақавий таъсир ҳудудларини қайта тиклаётганини ва ёқмаган етакчиларни куч билан алмаштиришга тайёр эканини кўрсатади.

Украина айнан шу икки масалада Россия президенти Владимир Путинга қарши кураш олиб бормоқда. Аммо Киев учун Трампни очиқ танқид қилиш хавфли. Шу боис, эҳтимол, Украина ТИВ Мадуро ағдарилишини умумий сўзлар билан изоҳлади, Украина президенти эса ҳазил билан чекланди.