Toshkent xalqaro investitsiya forumining birinchi kunida “Raqamli pullar: kelajakka nazar” mavzusida panel munozarasi boʻlib oʻtdi.

Muhokama davomida raqamli pulni rivojlantirish istiqbollari va ularning bank, moliya va umuman jamiyatga taʼsiri koʻrib chiqildi. Moderator – Trace Capital Holdings boshqaruvchi direktori Timoti Yun maʼruzachilardan raqamli pullarning rivojlanishi haqida qanday fikrda ekani, bu jarayonning ijobiy va salbiy tomonlari, jumladan, Oʻzbekistondagi reallik nuqtai nazaridan ham soʻradi. Ushbu zamonaviy hisob-kitob usuli qanday muammolarni hal qiladi?

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki raisi oʻrinbosari Ilhom Abdugʻaforov raqamli pullar aholiga tezlik, xavfsizlik va qulaylik kabi afzalliklarni taqdim etishini taʼkidladi. Toʻlovni amalga oshirish xarajatlari kamayadi, bu ham aholi tomonidan ulardan foydalanishga yordam beradi. Isteʼmolchilar uchun moliyaviy inklyuziyaga ega boʻlish raqamli pullarning rivojlanishiga ham yordam beradi.

– Texnologiyaning oʻrni yuqori, – deydi Ilhom Abdugʻofforov. – Markaziy bank tomonidan tezkor toʻlovlarning ikkita tizimini joriy qildik, ular, jumladan, tadbirkorlik subyektlari uchun ham foydalidir. Biometrik identifikatsiya ishga tushirildi, bu nafaqat toʻlovlarni amalga oshirish, balki shaxsni aniqlash imkonini ham berdi. Texnologik taraqqiyot, aholi va biznesning oʻsib borayotgan ehtiyojlari bu yoʻnalishni yanada rivojlantirishni talab qiladi. Misol uchun, shuni aytamanki, agar bizda 35 ta bank boʻlsa, ular bilan 54 ta toʻlov tashkiloti raqobatlashadi. Elektron tijorat har yili ikki barobar ortib bormoqda. Oʻtgan hisobot yiliga nisbatan foydalanuvchilarning 70 foizi elektron hamyon ochishni boshladi.

Mutaxassisning taʼkidlashicha, Markaziy bank moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish maqsadida hududlarda aholi, jumladan, keksa avlod vakillari bilan ishlovchi yangi boʻlim tashkil etgan.

VISA kompaniyasining mintaqaviy direktori Kristina Dorosning fikricha, raqamli pul endilikda raqamlashtirish tufayli hayotimizning muhim qismiga aylandi. Uning fikricha, Oʻzbekistondagi sharoitlar koʻplab yangi boʻshliqlar mavjudligi va texnologiyalarning faol rivojlanishi tufayli juda yaxshi.

- Hayotimizning maʼlum bir qismi telefonlarga “bogʻlangan”, shuning uchun ham raqamli pulga qiziqish yuqori. Uning rivojlanish aniq edi. Odamlar raqamli pulga yetarli baho berishmagan. Bundan 20 yil oldin kredit olish uchun qoʻngʻiroq qilishingiz, bankni izlashingiz yoki oʻzingiz borishingiz kerak edi. Endi smartfoningizda ilovani ochib, kredit olish uchun ariza berishingiz kifoya. Albatta, bu jarayonda texnologik taraqqiyot muhim oʻrin tutadi. Texnologiyaning jadal rivojlanishi sizga tobora koʻproq foydalanuvchilarni jalb qiladigan yanada qulay va xavfsiz toʻlov usullarini yaratishga imkon beradi. Bundan tashqari, koronavirus pandemiyasi bizni raqamli pullardan koʻproq foydalanishga undadi, chunki bu qulay. Bularning barchasi rivojlanishning bir qismi. Menimcha, Oʻzbekistonda imkoniyatlar koʻp, jumladan, texnologiyalar va raqamli toʻlovlarni rivojlantirish uchun.

Hozirda elektron pul faol rivojlanish bosqichida va bu bir necha omillarga bogʻliq. Birinchi navbatda, bu hozirda koʻpchilikda mavjud boʻlgan mobil telefonlarning rivojlanishi. Aynan u elektron pulni rivojlantirish uchun muhim omil hisoblanadi. Turli xizmatlar va tovarlar uchun toʻlovlarni amalga oshirish uchun mobil qurilmalardan foydalanayotganlar soni ortib bormoqda, bu esa elektron pullar hajmining sezilarli darajada oshishiga olib keladi.

KPMG konsalting boʻlimi rahbari Farrux Abdullaxonov ushbu hisob-kitob vositasi tufayli raqamli tizimda mablagʻni tejash va oshirish mumkinligini taʼkidladi. Mutaxassisning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda ushbu yoʻnalish uchun ulkan salohiyat mavjud, shu jumladan raqamli puldan muqarrar ravishda foydalanadigan yosh avlod tufayli.

– Savol tugʻiladi, biz raqamli pulga muqobil sifatida nimani taklif qilishimiz mumkin? — deydi Farrux Abdullaxonov. Yaʼni, texnologiya allaqachon rivojlanmoqda. Elektron formatda isteʼmolchilar bilan ishonch darajasini va mablagʻlar aylanishida shaffoflikni shakllantirish osonroq.

Mutaxassisning fikricha, soʻnggi besh yil ichida mamlakatning “koʻtarilishi” uchun poydevor yaratishda muvaffaqiyatlar mavjud.

ZoodPay va ZoodMall asoschisi va bosh direktori Maykl Xoy kompaniyaning oʻzgarib borayotgan Oʻzbekistondagi rivojlanish tarixi bilan oʻrtoqlashdi:

– Bizning marketpleysimiz kreditlash asosida qurilgan. Biz isteʼmolchini kichik kreditlar bilan taʼminlaymiz, ijobiy kredit tarixiga ega boʻlgan shaxsga esa kattaroq miqdorda mablagʻ ajratamiz. Bizda kredit tashkiloti va elektron tijorat oʻrtasida shunday mikst mavjud. Toʻrt yil avval Oʻzbekistonda pul muomalasining 85 foizi naqd pulda amalga oshirilgan edi. Endi koʻproq odamlar raqamli tranzaksiyalarga oʻtmoqda, yaʼni isteʼmolchilar elektron tijoratdan ham foydalanish imkoniyatiga ega. Qogʻoz pullar, oʻz navbatida, bozordagi oʻzgarishlar va mijozlar ehtiyojlariga tezda javob berishga imkon bermaydi. Biroq, raqamli makonda barcha operatsiyalar maʼlumotlar bazasida kuzatiladi va saqlanadi, bu esa isteʼmolchilarning odatlarini tahlil qilish va bozor tendensiyalarini yaxshiroq prognoz qilish imkonini beradi.

Shu bilan birga, Oʻzbekistonda qogʻoz pul hali ham ommabop boʻlsada, tobora koʻproq odamlar elektron pulga oʻtmoqda va bu ularning rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda.

Maykl Xoy Prezident Shavkat Mirziyoyevning TXIF-2023dagi nutqini qayd etib, Oʻzbekiston fintech sohasida oʻz ishtirokini oshirayotganini taʼkidladi. Uning taʼkidlashicha, raqamli pullardan foydalanish butun ekotizimni yaratishi va kredit shartlarini yaxshilashi mumkin. Mutaxassisning qayd etishicha, elektron pullar kompaniyalarga koʻproq kreditlar berish va jalb qilingan mablagʻlar miqdorini kamaytirish imkonini beradi. Isteʼmolchilar har doim pulni tez va qulay tarzda olishni xohlashadi va elektron pul buni amalga oshiradi. Ularning yordami bilan kredit olishni tezlashtirish va soddalashtirish mumkin, bu esa oʻz navbatida qarz oluvchining kredit tarixiga ijobiy taʼsir qiladi.

“Bir necha yil oldin vaziyat boshqacha edi. Ilgari IT sohasiga bunday investitsiya kiritilmagan boʻlsa, endilikda mamlakatimizda yangi ish oʻrinlari yaratuvchi kompaniyalar, universitetlar, tashkilotlar koʻpayib bormoqda. Oʻsish kuzatilmoqda, Oʻzbekistonda buning uchun barcha sharoitlar mavjud”, — dedi Maykl Xoy.