Bugun, 7-mart holatiga koʻra, Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat hamon keskin va beqarorligicha qolmoqda. Fevral oyining soʻnggi kunlarida boshlangan va xalqaro tahlilchilar tomonidan “vayronkor boʻron” deb taʼriflanayotgan AQSH, Isroil hamda Eron oʻrtasidagi harbiy toʻqnashuvlar bugun nafaqat mintaqada, balki butun jahon iqtisodiyotida ham jiddiy salbiy taʼsirini koʻrsatib ulgurdi. Eronga hujumning dastlabki bir necha soatidayoq global bozorlarda trillionlab dollarlik beqarorlik yuzaga keldi, strategik energiya yoʻlaklari esa harbiy harakatlar maydoniga aylandi.

Insoniyat soʻnggi oʻn yilliklardagi eng qimmat va oqibatlari oldindan aytib boʻlmaydigan qurolli ixtiloflardan birining jonli guvohi boʻlib borar ekan, ushbu urushning har bir soniyasi jahon iqtisodiyoti va global xavfsizlik uchun katta badal toʻlashni talab qilmoqda.

AQSHning harbiy xarajatlari

AQSH va Isroilning Eronga qarshi boshlagan harbiy kampaniyasi zamonaviy tarixdagi eng qimmatli qurolli toʻqnashuvlardan biriga aylanishi mumkin. 2026-yilning 6-mart holatiga koʻra, operatsiyaning dastlabki 100 soati davomida sarflangan 3,7 milliard dollar shunchaki boshlanishi boʻlgan. Bu har bir soniyada taxminan 10 ming 300 dollar sarflanayotganini anglatadi. Pentagon allaqachon oʻq-dorilar zaxirasini tiklash va yoʻqotilgan yuqori texnologiyali vositalar oʻrnini qoplash uchun Kongressdan qoʻshimcha 50 milliard dollar soʻrashga majbur boʻlgan. Sababi oʻrta masofali raketalar va havo mudofaa tizimlarining sarfi kutilganidan 4 baravar tezroq kamaymoqda.

Ushbu astronomik xarajatlarning asosiy qismi raketa mudofaasiga yoʻnaltirilmoqda. Xususan, Eronning ballistik raketalarini urib tushirish uchun qoʻllaniladigan har bir SM-3 raketasi qariyb 9-11 million dollar turadi. Bitta patriot raketasi esa 4 million dollarga teng. Bir kechada Eronning 500 ga yaqin snaryadlaridan himoyalanish Isroil va AQSH byudjetiga 1,5-2 milliard dollar zarar keltirmoqda. Shu bilan birga, mintaqada ikkita aviatsiya zarbdor guruhining jangovar shaylikda turishi va F-35 hamda F-22 qiruvchi samolyotlarining muntazam parvozlari kuniga 60 million dollardan ziyod operatsion xarajatlarni talab qilmoqda.

Iqtisodiy zarba nafaqat bevosita harbiy harakatlar, balki global bozorlardagi “zanjirli reaksiya” orqali ham chuqurlashmoqda. Hoʻrmuz boʻgʻozidagi navigatsiya xavfi va Eronning proksi guruhlari tomonidan Arab davlatlari Saudiya Arabistoni va BAA neft infratuzilmasiga berilgan bilvosita zarbalar neft narxini 85-90 dollargacha koʻtardi. Xalqaro sugʻurta kompaniyalari mintaqadagi yuk tashish uchun xavf stavkalarini 400 foizga oshirishi natijasida global taʼminot zanjiri uzildi. Bu esa “Dow Jones” va boshqa yirik birja indekslarining keskin pasayishiga olib keldi. Tahlilchilarning fikricha, agar urush yana bir oy davom etsa, umumiy iqtisodiy zarar trillion dollarlik marrani zabt etib, jahon iqtisodiyotini uzoq muddatli retsessiyaga yetaklashi muqarrar.

Isroil harbiy harakatlar urush uchun qancha pul sarflayapti?

Isroil mudofaa byudjeti 2026-yil 6-mart holatiga koʻra, oʻzining tarixiy maksimumiga yetgan. Agar AQSH asosan uzoq masofali aviatsiya va logistikaga pul sarflayotgan boʻlsa, Isroil har kuni oʻz shaharlari uzra milliard dollarlik havo mudofaasidan foydalanishga majbur boʻlmoqda.

Asosiy xarajat nuqtalari:

Havo mudofaasi: Eronning birgina ommaviy raketa hujumini qaytarish uchun Isroilning “Arrow-2” va “Arrow-3” tizimlari ishlatilmoqda. Ularning har bittasi 2-3,5 million dollar turadi. Bir kechada yuzlab nishonlarni yoʻq qilish Isroil xazinasiga 1,2 milliard dollardan 1,5 milliard dollargacha yuklama yuklamoqda. Bu Isroilning yillik mudofaa byudjetining qariyb 5-7 foizi bir necha soat ichida havoga uchib ketayotganini anglatadi.

Safarbarlik va ishchi kuchi yoʻqotilishi: Isroil iqtisodiyoti uchun eng katta zarba — bu zaxiradagi harbiylar ommaviy safarbar qilinishidir. Qariyb 350-400 ming kishi oʻz ish joyini tashlab frontga ketishi natijasida texnologiya va qishloq xoʻjaligi sohalari falaj holatga keladi. Bu iqtisodiyot uchun haftasiga taxminan 600-800 million dollar boy berilishi demakdir.

Turizm va investitsiyalar: Urush boshlangandan beri Isroilga keluvchi turistlar oqimi 95 foizga kamaydi. Xalqaro reyting agentliklari Isroilning kredit reytingini pasaytirishi natijasida tashqi qarz olish qiymati keskin oshib ketgan.

Eronning Iqtisodiy va harbiy yoʻqotishlari

Eron uchun bu urush shunchaki harbiy toʻqnashuv emas, balki milliy iqtisodiyotning xavf ostida qolishi demakdir. Urush boshlangandan buyon mamlakatning neft va gaz eksporti deyarli toʻxtab qoldi. Bu esa byudjet tushumlarining 80 foizdan ortigʻini tashkil qilardi. Hoʻrmuz boʻgʻozidagi harbiy harakatlar tufayli Eron nafaqat oʻzining, balki butun mintaqaning dengiz savdosini bloklab qoʻydi va bu Eronning oʻz iqtisodiyotiga ham misli koʻrilmagan zarar olib kelishi mumkin.

Ichki zararlar va ijtimoiy bosim:

• Energetika infratuzilmasi: AQSHning aniq zarbalari natijasida Eronning bir qator neftni qayta ishlash zavodlari va elektr stansiyalari ishdan chiqdi. Bu esa mamlakat ichida yoqilgʻi tanqisligi va muntazam elektr uzilishlarini keltirib chiqardi, natijada sanoat ishlab chiqarishi 65 foizga tushib ketdi.
• Milliy valyuta inqirozi: Eron riali urushning birinchi haftasidayoq oʻz qiymatining qariyb yarmini yoʻqotdi. Mamlakatda giperinflyatsiya xavfi yuzaga kelib, oziq-ovqat mahsulotlari narxi 150-200 foizga koʻtarildi.
• Asimmetrik xarajatlar: Eron oʻzining arzon dronlari bilan raqibning million dollarlik raketalarini sarflatayotgan boʻlsada, oʻzining strategik raketa zaxiralarini toʻldirish imkoniyati cheklangan. Har bir uchirilgan ballistik raketa Eron uchun qayta tiklanmas texnologik va moliyaviy resursdir.

Eronning ushbu mojarodagi iqtisodiy oʻrni va koʻrayotgan zararlari masalasi oʻta murakkab, chunki bu yerda gap nafaqat harbiy xarajatlar, balki butun bir davlat iqtisodiyotining “falaj” holatiga tushishi haqida bormoqda. AQSH va Isroil milliardlab dollarni mudofaa raketalariga sarflayotgan boʻlsa, Eron oʻzining hayotiy muhim infratuzilmalaridan ayrilmoqda.

Arab dunyosiga taʼsiri

Mintaqadagi eng yirik iqtisodiyotlar — Saudiya Arabistoni, BAA, Qatar va Kuvayt bugun urushning ogʻir iqtisodiy yukini oʻz yelkalarida his qilishmoqda. Urush olovi Arab mamlakatlarining uzoq muddatli “Vision 2030” kabi iqtisodiy islohotlariga jiddiy zarba berdi.

Asosiy yoʻqotish yoʻnalishlari:

• Logistika va Sugʻurta stavkalari: Hoʻrmuz boʻgʻozi va Qizil dengiz orqali oʻtadigan yuk tashish xavfi ortishi sababli, xalqaro sugʻurta kompaniyalari Arab kemalari uchun “urush xavfi” ustamasini 400-500 foizga oshirdi. Bu Arab davlatlarining har bir eksport qilingan neft barreli uchun sof foydasini 5-8 dollarga kamaytirmoqda.
• Sarmoyalarning chiqib ketishi: Mintaqadagi beqarorlik tufayli xalqaro investorlar Dubay, Ar-Riyod va Doha birjalaridan oʻz mablagʻlarini ommaviy ravishda olib chiqishni boshladi. Birgina mart oyining birinchi haftasida Arab fond bozorlari jami 150 milliard dollardan ortiq kapitallashuv yoʻqotildi.
• Neft infratuzilmasiga tahdid: Eronning proksi guruhlari (masalan, Yamandagi xusiylar) tomonidan Saudiya Arabistoni va BAAning neftni qayta ishlash zavodlariga berilayotgan zarbalar ishlab chiqarish quvvatlarini 15-20 foizga qisqartirdi. Bu har kuni yuzlab million dollarlik boy berilgan foyda demakdir.

Umumiy yoʻqotishlar narxi

Ushbu urushning eng astronomik xarajati havo mudofaa tizimlari zimmasiga tushmoqda. Bitta patriot raketasining narxi 4 million dollar boʻlsada, Eronning bitta murakkab raketasini urib tushirish uchun baʼzan 11 tagacha raketa (44 million dollar) sarflanmoqda. Isroilning “Temir gumbaz” va “Arrow” tizimlari esa bir kechaning oʻzidayoq davlat gʻaznasiga 1,5 milliard dollargacha zarar keltirmoqda. AQSH va Isroilning harbiy kampaniyasi dastlabki kunlarning oʻzidayoq 3,7 milliard dollarni sarflab yuborgan boʻlsa, bugungi kunga kelib umumiy xarajatlar 10 milliard dollarlik dovondan oʻtib ketgan. Eron esa oʻz navbatida arzon dronlar bilan raqibni milliardlab dollarlik zaxiralarni sarflashga majbur qilayotgan boʻlsada, oʻzining neft eksporti va sanoatining 65 foizini yoʻqotib, milliy valyutasining qadrsizlanishi va giperinflyatsiya iskanjasida qoldi.

Aytish mumkinki, ushbu mojaroning umumiy iqtisodiy qiymati allaqachon 1,2 trillion dollardan oshib ketgan va bu jahon YAIMning qariyb 1,1 foizini tashkil etadi. Agar harbiy harakatlar yaqin kunlarda toʻxtatilmasa, neft narxi 120 dollargacha koʻtarilishi va global retsessiya boshlanishi muqarrar. Biroq bu inqiroz kelajakda harbiy-sanoat majmuasining mislsiz oʻsishiga, lazerli mudofaa texnologiyalarining tezlashishiga va energiya diversifikatsiyasining yangi toʻlqiniga turtki beradi.

Eʼzozbek Hamidov tayyorladi.