Foto: AP

AQSH prezidenti Donald Tramp 19-fevral kuni Gʻazo boʻyicha “Tinchlik kengashi”ning birinchi yigʻilishini oʻtkazmoqda. Unda aʼzo davlatlar vakillari Gʻazoni qayta tiklash strategiyasi va moliyalashtirishni koʻrib chiqadi.

AQSHning Gʻarbdagi ittifoqchilari ehtiyotkorlik bilan kengashga qoʻshilish taklifini rad etayotgan bir paytda, baʼzi Osiyo va Yaqin Sharq davlatlari yetakchilari Vashingtonga tashrif buyurdi.

Aksariyat Yevropa davlatlari va tahlilchilar tashkilotni BMTga raqobatchi sifatida sifatida koʻrmoqda va buni Trampning imperiyachilik kayfiyati bilan izohlaydi.

Vashingtondagi yigʻilishning asosiy maqsadi Gʻazoni qayta tiklash rejasi boʻlib, AQSH aʼzo davlatlardan gumanitar va qayta tiklash ishlariga 5 milliard dollar mablagʻ ajratilishini eʼlon qilishi kutilmoqda. Shuningdek, oʻtgan yili eʼlon qilingan Tramp maʼmuriyatining Isroilning Gʻazodagi urushini tugatish boʻyicha 20 banddan iborat rejasiga muvofiq Gʻazoni nazorat qiladigan “Xalqaro barqarorlashtirish kuchlari” haqida batafsil maʼlumot tinglanadi.

Bu Gʻazoda bosqichma-bosqich sulh tuzishni, HAMASni qurolsizlantirishni va oʻtish davrida Falastin hududlarini boshqarish uchun texnokratik boshqaruv tuzilmasini yaratishni taklif qiladi.

“Tinchlik kengashi” oʻtgan oy Shveysariyaning Davos shahrida boʻlib oʻtgan Jahon iqtisodiy forumi doirasida rasman taqdim etildi. Unda Trampning kuyovi va ijrochi aʼzosi Jared Kushner taqdimotda Gʻazo uchun plyaj kurortlari va koʻp qavatli binolar boʻlishini aytgan.

15-fevral kuni Tramp “Truth Social” tarmogʻida kengash aʼzo davlatlari Gʻazoliklar uchun xavfsizlik va tinchlikni saqlash uchun Xalqaro barqarorlashtirish kuchlari hamda mahalliy politsiyaga minglab xodimlarni yuborganini yozdi.

Trampning maʼlum qilishicha, kengash avvalo Gʻazodagi vaziyatga qaratilgan, keyinchalik butun dunyoda tinchlik oʻrnatish uchun hissa qoʻshadi.

Vashingtonga kimlar keldi va kim kelmadi?

Oq uy rasman 50 ta davlatni “Tinchlik kengashi”ga qoʻshilishga taklif qildi, hozirga qadar 35 ta rahbar qiziqish bildirmoqda. 26 ta davlat kengashga qoʻshilgan va uning asoschilari etib tayinlandi. Kamida 14 ta davlat takliflarni rad etgani maʼlum.

Yevropa Trampning kengashi va uning keng qamrovli nizomi borasida ikkiga boʻlingan. Yevropa Ittifoqi oʻz nizomiga oid xavotirlar tufayli “Tinchlik kengashi”ga qoʻshilishni istamasligini bildirdi.

Uning ustiga Trampning Rossiya prezidenti Vladimir Putinni kengash aʼzoligiga taklif qilishi Yevropa mamlakatlari uchun har qanday kelishuvni yanada murakkablashtirdi. Chunki Ukrainada hali ham urush davom etmoqda. Putin hozircha aʼzo boʻlish-boʻlmasligi borasida bir qarorga kelmagan.

Fransiya, Germaniya, Buyuk Britaniya va Ispaniya kabi yirik Yevropa davlatlari “Tinchlik kengashi”ga aʼzo sifatida qoʻshilish takliflarini rad etishdi.

Xavotirlarga qaramay, Yevropa Ittifoqi yigʻilishga kuzatuvchi sifatida Oʻrta yer dengizi boʻyicha komissari Dubravka Suikani yubormoqda. Matbuot kotibining soʻzlariga koʻra, baʼzi savollar bor, ammo Yevropa Ittifoqi AQSH bilan Gʻazo uchun tinchlik rejasini amalga oshirish ustida ishlaydi.

Yevropa Ittifoqi kengashga aʼzo sifatida qoʻshilmagan boʻlsada, blokning ikki aʼzo davlati Vengriya va Bolgariya bunga qoʻshildi. Yigʻilishda ishtirok etayotgan Vengriya Bosh vaziri Viktor Orban Trampning yaqin ittifoqchisi hisoblanadi.

Kosovo va Albaniya ham boshqaruv kengashi aʼzolari sifatida qoʻshilishdi va yigʻilishda ishtirok etishadi.

Italiya, Kipr, Gretsiya va Ruminiya oʻz vakillarini kuzatuvchi sifatida yuborishlarini tasdiqladilar. Ruminiya prezidenti Nikusor Dan ham shaxsan ishtirok etadi.

Shu bilan birga Papa Leo kengash aʼzoligiga taklifni rad etdi va inqirozli vaziyatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan boshqarilishi kerakligini taʼkidladi.

Yevropa Tashqi aloqalar kengashining Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika dasturi boʻyicha xodimi Tahani Mustafo “Al Jazeera” nashriga bergan intervyusida AQSHning Gʻarb ittifoqchilari liberal qoidalarga asoslangan tartib, koʻp tomonlamalikka rioya qilishni talab qilmoqdalar, bu ularga teng huquqlilik beradi, Global Janubning qolgan qismi esa oʻz qoʻllab-quvvatlashi va hatto “Tinchlik kengashi”ga aʼzolik berishda ancha pragmatik boʻlganini aytdi.

Yaqin Sharq

Yaqin Sharqdagi bir nechta yirik mintaqaviy kuchlar Trampning “Tinchlik kengashi”ga qoʻshildi. Isroil Tashqi ishlar vaziri Gideon Saar kengash yigʻilishida ishtirok etadi.

AQSHning uzoq yillik ittifoqchilari boʻlgan Birlashgan Arab Amirliklari, Marokash va Bahrayn oʻtgan oyda qoʻshilishga rozilik bildirgan birinchi arab davlatlari qatorida boʻlishdi, ular qatorida Misr ham bor.

Mintaqaning eng yirik iqtisodiyoti boʻlgan Saudiya Arabistoni, Turkiya, Iordaniya, Qatar va Quvayt ham bor. Bu mamlakatlarning barchasi uchrashuvga delegatsiyalar yuborgan.

“Yaqin Sharqdagi hamkorlar pragmatik boʻlishga va Gʻazo uchun eng yaxshi deb hisoblagan ishlarini qilishga, qon toʻkishni toʻxtatishga harakat qilayotganliklarini aytishmoqda. Undan tashqari buning zamirida AQSH bilan aloqalarni mustahkamlash yotadi va Tramp kabi feʼl-atvorli odamni xafa qilmaslikka intilmoqda. Shuningdek, Yaqin Sharq mamlakatlari soʻnggi oʻn yillikda Gʻazoni himoya qila olmaganliklari bilan mashhurdir”, — deydi Xalqaro inqiroz guruhida Falastin boʻyicha katta tahlilchi boʻlib ishlagan Mustafo.

Osiyo va Okeaniya

Markaziy Osiyodan Oʻzbekiston va Qozogʻiston prezidentlari Shavkat Mirziyoyev va Qosim-Joʻmart Toʻqayev “Tinchlik kengashi” aʼzolari sifatida Vashingtondagi yigʻilishda ishtirok etadilar.

Armaniston Bosh vaziri Nikol Pashinyan va Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev ham kengash aʼzolari sifatida AQSH poytaxtiga yigʻilishga tashrif buyurgan.

Janubi-Sharqiy Osiyodan Indoneziya prezidenti Prabovo Subianto ham uchrashuvda ishtirok etish uchun Vashingtonda, Vyetnam Kommunistik partiyasi bosh kotibi To Lam esa boshqaruv aʼzolari yigʻilishida ishtirok etadi.

Pokiston Janubiy Osiyodan Trampning “Tinchlik kengashi”ga qoʻshilgan yagona davlatdir. Bosh vazir Shahboz Sharif Vashingtondagi tadbirda ishtirok etadi. Hindiston taklifnomani koʻrib chiqayotganini, ammo hali kengashga qoʻshilmaganini, hech kimni kuzatuvchi sifatida yubormayotganini aytdi.

Shu bilan birga, Yangi Zelandiya kengashga qoʻshilish taklifini rad etdi va bu borada aniqroq maʼlumot olishni istayotganini maʼlum qilgan, Avstraliya esa hali ham taklifini koʻrib chiqmoqda.