Фото: Reuters

Венесуэладаги махсус ҳарбий операциядан сўнг, АҚШ президенти Дональд Трамп маъмурияти нафақат ушбу мамлакатнинг келажаги, балки минтақадаги бошқа давлатларга қарши мумкин бўлган ҳаракатлар ҳақида ҳам муҳокама қила бошлади. АҚШ етакчиси аллақачон Колумбия, Мексика ва Куба ҳукуматларига таҳдид қилди, аммо Қўшма Штатларнинг душманларига қарши курашда ўзини «география» билан чекламаслигини ҳам таъкидлади. Бироқ, мутахассислар бошқа мамлакатлардаги шунга ўхшаш ҳарбий ва полиция операциялари янада мураккаброқ бўлиши ва кенг кўламли инқирозга олиб келиши мумкинлигини таъкидламоқда. Хўш, яна қайси давлатлар АҚШнинг янги операциялари учун нишонга айланиши мумкин?

Трамп янги операциялар ҳақида нима деди?

Венесуэладаги операциядан кейинги матбуот анжуманида Трамп Қўшма Штатлар бошқа Лотин Америкаси давлатлари бундан ўрнак олиши мумкинлигига ишора қилди. Унинг сўзларига кўра, президент Николас Мадуро билан содир бўлган воқеа ҳар қандай раҳбар билан ҳам содир бўлиши мумкинлигини «ҳамма тушуниши керак».

Хусусан, у АҚШ операциясини танқид қилган Колумбия президенти Густаво Петрони огоҳлантирди. АҚШ президентининг сўзларига кўра, кокаин Колумбияда ишлаб чиқарилади ва кейин Қўшма Штатларга жўнатилади. «Густаво Петро ҳақиқатан ҳам эҳтиёт бўлиши керак», — деди Трамп, Колумбия раҳбарига қандай таҳдид қилиши мумкинлигини аниқ айтмасдан.

Трамп минтақадаги бошқа бир давлат — Мексикага ҳам шунга ўхшаш огоҳлантиришларни берди. Унинг фикрича, мамлакат президент Клаудия Шейнбаум томонидан эмас, балки АҚШ учун хавф туғдирадиган гиёҳванд моддалар картеллари томонидан бошқарилади.

«Клаудия Шейнбаум яхши аёл, лекин у мамлакатни бошқармайди. Мексикани аслида картеллар бошқаради. Шунинг учун биз улар ҳақида бирор нарса қилишимиз керак бўлади», — деди Трамп.

Унинг маъмурияти ҳам Кубада мумкин бўлган операцияни муҳокама қилишни бошлади. «Биз Кубада яшовчи одамларга ёрдам бермоқчимиз», — деди Трамп матбуот анжуманида. Кейинчалик у Куба «қулашга тайёр» эканлигини қўшимча қилди. Кубалик муҳожирлар оиласида туғилган Давлат котиби Марко Рубио орол давлатини «катта муаммо» деб атади.

Ниҳоят, Трамп АҚШ ҳарбийлари Венесуэлага қарши иккинчи, анча катта зарба беришга тайёр эканлигини, аммо «ҳозир бу зарур эмаслигини» айтди. АҚШ етакчиси бу назорат қандай амалга оширилишини аниқ кўрсатмасдан, мамлакат устидан назоратни ўз қўлига олаётганини кўрсатди.

«Биз ҳокимиятнинг хавфсиз ва ишончли ўтишини таъминлай олмагунимизча, мамлакатни бошқарамиз. Биз Венесуэлада бошқа биров ҳокимиятни эгаллаб олишини ва сўнгги йиллардаги каби вазиятга тушиб қолишини истамаймиз», — деди Трамп.

АҚШнинг янги Миллий хавфсизлик стратегиясида Лотин Америкаси қандай акс эттирилган?

2025 йил декабрь ойида нашр этилган янги АҚШ Миллий хавфсизлик стратегиясининг махсус бўлими Лотин Америкасига бағишланган. Унда 1823 йилда Президент Жеймс Монро томонидан эълон қилинган АҚШ ташқи сиёсати тамойиллари декларацияси бўлган Монро доктринаси келтирилган бўлиб, унга кўра Вашингтон Ғарбий ярим шарда бошқа буюк давлатларнинг аралашувига тоқат қилмайди.

«Кўп йиллар давомида эътиборсизликдан сўнг, Қўшма Штатлар Ғарбий ярим шарда АҚШ устунлигини тиклаш, шунингдек, ватанимизни ва минтақадаги асосий географик ҳудудларга киришимизни ҳимоя қилиш учун Монро доктринасини қайта тасдиқлайди ва амалга оширади», — дейилади 2025 йилги АҚШ Миллий хавфсизлик стратегиясида.

Қизиғи шундаки, стратегия муаллифлари Монро доктринаси контекстида «Трамп тузатиши» атамасидан аниқ фойдаланадилар. Бу Лотин Америкаси мамлакатларига аралашиш ҳуқуқини эълон қилган АҚШнинг 26-президенти Теодор Рузвельтнинг доктринаси бўлган «Рузвелт тузатиши»га тўғридан-тўғри ишора қилади.

Ва ниҳоят, Стратегияда Қўшма Штатлар Ғарбий ярим шарга бошқа давлатларнинг кириб келишига қарши курашади, дейилади. Бундан ташқари, Қўшма Штатлар миграцияни назорат қилиш, гиёҳванд моддалар оқимини чеклаш ва минтақада барқарорликни мустаҳкамлаш учун «ишончли дўстлар»ни жалб қилиши тахмин қилинмоқда.

«Николас Мадуро режимига қарши ҳаракатлар АҚШнинг янги Миллий хавфсизлик стратегияси қоидаларининг ҳақиқийлигини тасдиқлади», — дейди Санкт-Петербург давлат университетининг Жаҳон сиёсати кафедраси катта ўқитувчиси, сиёсатшунос Ксения Коновалова-Алхименкова. Унинг сўзларига кўра, Трамп маъмурияти ҳақиқатан ҳам «ярим шар полициячиси» ролини ўз зиммасига олмоқда.

«АҚШ Ғарбий ярим шарни ўзининг эксклюзив таъсир доираси сифатида кўради, у ерда ички ёки ташқи рақобатчилар бўлмаслиги керак. Ва АҚШ рози бўлмаганларни йўқ қилишдан тортинмайди», — дейди сиёсатшунос.

Унинг қўшимча қилишича, АҚШнинг Лотин Америкаси мамлакатлари билан муносабатларини энди «назорат ва босим» парадигмаси доирасида тасвирлаш мумкин. Энди ҳеч қандай қоидалар йўқлиги аниқ бўлиб бормоқда; халқаро ҳуқуқ АҚШни тўхтата олмайди.

Яна ким нишонга айланиши мумкин?

Венесуэладаги операциядан сўнг, Лотин Америкаси мамлакатлари АҚШнинг потенциал нишонлари сифатида кўрсатилди. Аввало, Трамп АҚШнинг НАТО иттифоқчиси Данияга тегишли бўлган Гренландияни назорат қилиш зарурлиги ҳақида гапиришда давом этди.

«Бизга Гренландия мутлақо керак. Гренландия Россия ва Хитой кемалари билан ўралган. Бизга бу мудофаа учун керак», — деди Қўшма Штатлар президенти.

Шу фонда Оқ уй аппарати раҳбари ўринбосари Стивен Миллернинг рафиқаси Кети Миллер АҚШ байроғи рангларига бўялган Гренландия харитасини эълон қилди ва ўз постида «Тез орада» деган қисқа сарлавҳани қўшиб қўйди.

Бошқа томондан, кузатувчилар ҳозирда норозилик намойишлари давом этаётган Эрон яна бир бор АҚШнинг кейинги нишони бўлиши мумкинлигини таъкидламоқда. Мадурога қарши операциядан бироз олдин Трамп эронлик намойишчиларни қўллаб-қувватлашини очиқчасига эълон қилди.

«Агар Эрон тинч намойишчиларга ўт очса ва уларни шафқатсизларча бостирса, бу у ерда одатий ҳолдир, Қўшма Штатлар уларга ёрдамга келади. Биз ҳаракатга тўлиқ тайёрмиз», — деди Трамп.

Ломоносов номидаги Москва давлат университети фалсафа кафедраси доценти ва Россия Фанлар академиясининг Ижтимоий фанлар бўйича илмий ахборот институтининг катта илмий ходими Борис Межуевнинг сўзларига кўра, Трампнинг ҳаракатлари Монро доктринаси билан чекланиши эҳтимолдан йироқ. Қўшма Штатларга қарши бўлган, аммо ядровий қуролга эга бўлмаган ҳар қандай куч ҳужумга учраши мумкин.

Кейинчалик Трампнинг ўзи Венесуэлага қарши операция «география» туфайли уюштирилмаганлигини таъкидлади. «Гап ярим шарда эмас. Гап мамлакатда. Алоҳида давлатларда», — деди у «The Atlantic» нашрига берган интервьюсида журналистларга ўз ёндашувини «Монро доктринаси» деб атади.

«Монро доктринаси, албатта, муҳим, аммо биз ундан сезиларли даражада ошиб кетдик, анча ошиб кетдик. Энди у Монро доктринаси деб аталади», — деди Трамп.

Янги операциялар эҳтимоли қанчалик юқори?

Сиёсатшунос Ксения Коновалова-Алхименкованинг сўзларига кўра, Лотин Америкасида янги операциялар ўтказиш имконияти мавжуд, аммо бу кўплаб омилларга боғлиқ. Энг муҳими, ҳозирда етарлича ички сиёсий келишувга эга бўлишдир, бу эса ҳозирда етишмаяпти.

«The Washington Post» аллақачон «Венесуэла вице-қироли» деб атаган АҚШ Давлат котиби Марко Рубио Мадурога қарши операциянинг асосий меъмори ҳисобланади. Бироқ, ҳатто Трамп тарафдорлари орасида ҳам янги босқинларни танқид қилувчилар бор.

«Венесуэла ишида Марко Рубио «эгарда», у Дональд Трампга таъсир кўрсатаётганини ва унинг аралашув чизиғи ғалаба қозонганини кўрсатди. Аммо бу таъсир қай даражада давом этиши номаълумлигича қолмоқда», — дейди Ксения Коновалова-Алхименкова.

Бошқа томондан, бошқа Лотин Америкаси мамлакатларидаги режимлар, Венесуэладан фарқли ўлароқ, барқарорроқ ва уларнинг элиталари, ҳарбийлари ва разведка агентликларининг садоқати анча юқори бўлиши мумкин. Бундан ташқари, эксперт шунингдек, АҚШ хавфсизликка таҳдид деб ҳисоблаган ва Венесуэла ва Куба билан тенглаштирган Никарагуадаги чап қанот ҳукумати Даниел Ортегани Трампнинг потенциал нишонларидан бири деб атади.

«Бироқ, Никарагуа, айниқса Куба, масалан, АҚШ Фидел Кастрони йўқ қила олмаганини ҳисобга олсак, анча қийинроқ нишонлар бўлиши мумкин» —дейди эксперт.

Ва ниҳоят, сиёсатшуноснинг сўзларига кўра, АҚШ бундай операцияларнинг харажатларини жиддий кўриб чиқмоқда. Масалан, Мексика мисолида бу харажатлар жуда катта бўлади ва кенг кўламли миграция инқирозига олиб келиши мумкин.

«Мамлакатнинг бутун ҳудудларини картеллар назорат қиладиган ва тишларигача қуролланган Мексикага бостириб кириш америкаликлар учун катта йўқотишларга олиб келади ва чегарада даҳшатли гуманитар инқирозни келтириб чиқаради» — дейди Ксения Коновалова-Алхименкова.