Бугунги кунда жаҳон ҳарбий саноати нафақат технологик, балки фундаментал стратегик бурилиш нуқтасида ўтди. 2024-2026 йиллар оралиғидаги можаролар, айниқса, Россия-Украина уруши анъанавий ҳарбий доктриналарни бутунлай янги кўринишга олиб келди. Бир пайтлар «ёрдамчи восита» сифатида кўрилган дронлар эндиликда жанг майдонининг мутлақ ҳукмронига айланди. Россия ва Украина ўртасидаги «дронлар дуэли» ва ФПВ-дронларнинг оммавий қўлланилиши, миллионлаб долларлик танклар ва зирҳли техникалар бир неча минг долларлик кичик аппаратлар қаршисида ожиз эканини исботлади. Бу тажриба қурол ишлаб чиқаришни оғир саноатдан юқори технологияли оммавий робототехника босқичига олиб чиқди.

Геосиёсий кескинликнинг янги ўчоғи – Яқин Шарқдаги сўнгги воқеалар, хусусан, АҚШ ва Исроилнинг Эрон ҳудудига тўғридан-тўғри зарбалари қурол саноатида янги давир бошланганини кўрсатиб берди. Эрон ўзининг арзон, аммо ўта самарали дронлар технологияси орқали «ассиметрик жавоб» стратегиясини кўрсатиб, ҳатто энг замонавий ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини ҳам чарчатиш мумкинлигини исботлади. Бу ҳолат қурол бозорида «арзон ва кўп» тамойилини биринчи ўринга олиб чиқди. Шу билан бирга, уруш майдонларида сунъий интеллектнинг интеграцияси инсониятни «алгоритмик уруш» даврига етаклаб кирди. Сунъий интеллект энди нафақат нишонни аниқламоқда, балки инсон аралашувисиз қарор қабул қилувчи автоном тизимларни бошқармоқда, бу эса ҳарбий саноатни бутунлай рақамлаштиришни тақозо этмоқда.

Ушбу шароитда қурол ишлаб чиқаришни ўрганиш шунчаки қизиқиш эмас, балки келажакдаги омон қолиш стратегиясини тушуниш демакдир. Нега давлатлар триллионлаб долларларни «ақлли қуроллар»га тикмоқда? Дронлар қандай қилиб иқтисодий ва ҳарбий балансни ўзгартириб юборди? Ушбу мақолада замонавий қурол саноати, иқтисодий томонлари ва ишлаб чиқариш занжиридаги энг сўнгги ўзгаришларни таҳлил қиламиз.

Глобал қурол бозори

Замонавий қурол бозори сўнги йилларда тубдан ўзгарди. Эндиликда бу майдон фақатгина «эски гигантлар» ўртасидаги рақобат эмас, балки юқори технологияли ва арзон ечимлар таклиф қилаётган янги кучларнинг шахмат тахтасига айланди. АҚШнинг «Lockheed Martin, RTX» ҳамон бозорнинг мутлақ етакчиси бўлиб қолмоқда. 2026 йилнинг март ойидаги энг янги ҳисоботларга кўра, Вашингтон глобал қурол экспортидаги улушини 42 фоизгача оширган, айниқса, Европага етказиб бериш ҳажми 217 фоизга ўсган. Россия эса, аксинча, Украина уруши ва санкциялар сабабли ўзининг анъанавий бозорларини бой бермоқда, бу эса Франциянинг иккинчи ўринга чиқиб олишига йўл очди.

Бозордаги энг катта «портлаш» Туркия ва Жанубий Кореянинг муваффақиятга эришганидир. Туркиянинг «Baykar» компанияси 2025 йилда 2.2 млрд долларлик экспорт билан дунёда учувчисиз учиш аппаратлари бўйича мутлақ лидерга айланди. Унинг «TB2» ва «Akinci» дронлари 37 дан ортиқ давлатнинг арсеналидан жой олди. Жанубий Корея эса «тезкор ва сифатли» тамойили асосида Польша ва бошқа НАТО давлатларига K2 танклари ва К9 гаубицаларини етказиб бериб, 2025 йилда 15 млрд долларлик экспорт маррасини босиб ўтди ва дунёнинг кучли ўнталигига мустаҳкам ўрнашди. Украина ва Эрон можароси бугунги кунда шунчаки уруш ўчоқлари эмас, балки энг янги қуролларнинг глобал синов полигонларига айланди. 2026 йилги воқеликлар шуни кўрсатдики, Эрон ўзининг Шаҳед сериясидаги арзон «камикадзе» дронлари билан дунё мудофаа саноатига «янги нафас» олиб келди. Эндиликда миллионлаб долларлик Ғарб тизимларини минг долларлик дронлар билан чарчатиш стратегияси глобал талабга эга бўлди. Украина эса дунёдаги энг йирик қурол импортёрига айланиб, Ғарб технологияларининг сунъий интеллект билан интеграциясини реал жанг майдонида исботлаб берувчи асосий платформа бўлиб хизмат қилмоқда.

Ишлаб чиқаришдаги инқилоб

Замонавий қурол саноати 2025-2026 йилларда кутилмаган иқтисодий парадоксга дуч келди. «Масштаб эффекти» энди гигант самолётлар ёки кемалар фойдасига эмас, балки кичик ва оммавий ишлаб чиқариладиган дронлар фойдасига ишламоқда. Агар илгари бир дона F-35 қирувчи самолётини ишлаб чиқариш тахминан 80-100 млн долларга тушган бўлса, бугунги кунда ушбу маблағ эвазига 20 000 дан ортиқ юқори аниқликдаги ФПВ-дронларни ишлаб чиқариш мумкин. Бу «арзон ва кўп» тамойили ишлаб чиқариш занжирларини мураккаб муҳандислик заводларидан оддийроқ, лекин юқори тезликда ишловчи роботлаштирилган линияларга кўчирди.

Ушбу иқтисодий бурилишнинг энг ёрқин намунаси «Дрон тўдалари» концепциясидир. 2026 йилга келиб, АҚШнинг «Реплиcатор» дастури ва Хитойнинг шунга ўхшаш лойиҳалари минглаб арзон аппаратларни бир вақтнинг ўзида, ягона сунъий интеллект тармоғи орқали бошқаришни йўлга қўйди. Бундай тизимларнинг иқтисодий жозибадорлиги шундаки, уларни йўқ қилиш душман учун ўзини ҳимоя қилишдан кўра қимматроққа тушади. Масалан, битта «камикадзе» дронни уриб тушириш учун ишлатиладиган патриот ракетасининг нархи 4 млн доллар атрофида сарфланади, дроннинг ўзи эса бор-йўғи 2 000 – 20 000 доллар туради. Бу қурол саноатида «иқтисодий чарчатиш» стратегиясини келтириб чиқарди.

Ишлаб чиқариш логистикаси ҳам тубдан ўзгарди. 2026 йилги реал воқеликлар шуни кўрсатадики, эндиликда қурол заводлари учун 3D-принтерлар ва маиший электроника компонентлари энг муҳим ресурсга айланди. Россия ва Эроннинг тажрибаси шуни исботладики, ҳатто қаттиқ санкциялар остида ҳам халқаро бозордаги очиқ компонентлардан фойдаланиб, йирик ҳажмдаги дронларни йиғиш мумкин. Бу эса қурол ишлаб чиқаришни «ёпиқ ва махфий» соҳадан «ярим очиқ ва глобал» технологик тармоққа айлантирди.

«Алгоритмик уруш»

2026 йилга келиб, қурол ишлаб чиқариш саноатида энг қимматли ресурс пўлат ёки порох эмас, балки сунъий интеллект алгоритмлари ва уларни ҳаракатлантирувчи юқори унумдор чипларга айланди. «Алгоритмик уруш» тушунчаси энди назария эмас, балки реал жанговар ҳаракатларнинг асоси ҳисобланади. АҚШнинг «Палантир» ва «nduril Industries» каби компаниялари анъанавий мудофаа гигантларини ортда қолдириб, жанг майдонини реал вақт режимида таҳлил қилувчи ва нишонларни инсон аралашувисиз аниқловчи тизимларни таклиф қилмоқда. Ушбу соҳадаги энг катта бурилиш автоном нишон аниқлаш ва зарба бериш тизимларининг оммалашувидир. 2025 йилдан бошлаб Украина ва Яқин Шарқдаги можароларда қўлланилаётган дронлар «компьютер кўриши» технологияси билан жиҳозланди. Бу технология душман радиоэлектрон кураш воситалари орқали дроннинг оператор билан алоқасини узиб қўйган тақдирда ҳам, дроннинг ўзи нишонни таниб олиши ва мустақил равишда уриб тушишини таъминлайди. Яъни, «инсон назоратидан ташқаридаги» қуроллар даври амалда бошланди.

Сунъий интеллект нафақат ҳужумда, балки ишлаб чиқариш ва логистикада ҳам инқилоб ясади. Замонавий қурол заводларида СИ ёрдамида «Рақамли эгизаклар» технологияси қўлланилмоқда. Бу орқали янги турдаги ракета ёки самолётнинг жанговар имкониятлари ҳали у завод конвейерига чиқмасдан туриб, виртуал симуляцияларда миллионлаб марта синовдан ўтказилади. Бу эса қурол яратиш вақтини 10 йилдан 1-2 йилгача қисқартиради. 2026 йилги статистикага кўра, Пентагон ўзининг cунъий интеллект лойиҳалари учун бюджетни 3.5 млрд доллардан оширди, бу эса дастурчиларнинг ҳарбий саноатдаги роли муҳандислардан кўра муҳимроқ бўлиб қолганини англатади.

Замонавий хавф

2026 йилга келиб, қурол ишлаб чиқариш саноатидаги энг заиф ва шу билан бирга энг муҳим нуқта ярим ўтказгичлар таъминоти экани узил-кесил ойдинлашди. Агар ХХ асрда урушлар нефть ва пўлат учун бўлган бўлса, XXI асрнинг учинчи ўн йиллигида қудратли давлатлар нанометрли чиплар назорати учун курашмоқда. Замонавий гиперсовут ракетаси, F-35 қирувчиси ёки cунъий интеллект билан ишлайдиган дрон микросхемаларсиз шунчаки металл уюмидир. Шу сабабли, АҚШ ва Хитой ўртасидаги «технологик совуқ уруш» қурол ишлаб чиқариш занжирини икки лагерга ажратиб ташлади.

Ушбу «чип уруши» қурол саноатида кутилмаган тақчилликларни юзага келтирди. Масалан, Тайваннинг ТСМC заводи дунёдаги энг илғор ҳарбий чипларнинг 90 фоиздан ортиғини ишлаб чиқаради, бу эса оролни глобал хавфсизликнинг «марказий нерви»га айлантирди. 2025-2026 йиллардаги таҳлилларга кўра, Хитой ўзининг ҳарбий-саноат комплексини Ғарб технологияларидан мустақил қилиш учун триллионлаб юань ажратган бўлса, АҚШ «CHIPS Act» орқали ҳарбий мақсадлар учун мўлжалланган микросхемаларни фақат ўз ҳудудида ишлаб чиқаришни қатъий талаб қила бошлади.

Қизиқ жиҳати, санкциялар остидаги давлатларнинг бу вазиятдан чиқиш йўлларидир. 2026 йилги разведка ҳисоботларида айтилишича, бу давлатлар қурол ишлаб чиқариш учун зарур бўлган чипларни «қора бозорлар» ва учинчи давлатлардаги воситачилар орқали, ҳатто оддий кир ювиш машиналари ёки маиший техника воситаларидан ажратиб олиш орқали таъминламоқда. Бу эса замонавий қурол саноати нақадар глобал ва назорат қилиш қийин бўлган занжирга айланганини кўрсатади. Бугунги кунда битта ракетани йиғиш учун компонентлар 20 дан ортиқ давлатдан ўтиши мумкин, бу эса «қурол суверенитети» тушунчасини бутунлай шубҳага остига қўяди.

Келажак фақат алгоритмлар қўлидами?

2026 йилга келиб, қурол ишлаб чиқариш саноати ахлоқий ва ҳуқуқий жарлик ёқасига келиб қолди. «Ўлдирувчи автоном қурол тизимлари», халқаро тилда «Killer robots» деб аталувчи технологиялар энди илмий-фантастика эмас, балки кундалик ҳарбий воқеликдир. Энг катта муаммо шундаки, агар сунъий интеллект алгоритми хато қилиб, тинч аҳолини нишонга олса, ким жавобгар бўлади? Дастурчими, ҳарбийми ёки алгоритмни сотган компаниями? БМТнинг 2026 йилги Женева конференциясида ушбу «масъулият дефицити» масаласи марказий мавзуга айланди, бироқ йирик давлатлар ўз технологик устунлигини чеклашни истамай, ҳали ҳам аниқ конвенцияни имзолашдан бош тортмоқда.

Келажак башоратлари шуни кўрсатмоқдаки, 2030 йилга бориб анъанавий «аскарлар жанги» бутунлай ўз ўрнини масофавий ва рақамли тўқнашувларга бўшатиб бериши мумкин. Ҳарбий саноат эндиликда «электрон уруш» ва киберҳужумларни қурол ишлаб чиқаришнинг ажралмас қисми сифатида кўрмоқда. Ғалаба қозониш учун душманнинг танкларини портлатиш шарт бўлмайди, унинг қуролларини бошқарувчи алгоритмларни «бузиб кириш» ёки сунъий йўлдош алоқасини ўчириш кифоя қилади. Бу эса дунё иқтисодиётини «кибер-мудофаа» пойгасига улаб қўяди ва ҳарбий бюджетларнинг асосий қисми жисмоний қуролга эмас, балки код ва маълумотлар хавфсизлигига йўналтирилади.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.