2026 йилнинг февраль ойи охирида АҚШ ва Исроил ҳарбий кучларининг Эронга қарши бошлаган кенг кўламли ҳарбий амалиёти дунё иқтисодиётини сўнгги ўн йилликдаги энг оғир энергетика инқирози ёқасига олиб келди. Ҳарбий ҳаракатлар бошланиши билан Теҳроннинг стратегик жавоби сифатида дунё нефть экспортининг қарийб 20 фоизи ўтадиган Ҳўрмуз бўғозини тўлиқ ёпиб қўйиши глобал бозорларда ҳақиқий «шок» эффектини яратди. Натижада, февраль ойи ўрталарида баррелига ўртача 75 доллар атрофида баҳоланган Брент маркали нефть нархи март ойининг биринчи ўн кунлигидаёқ 120 доллардан ошиб кетди. Атиги икки ҳафта ичида нархларнинг 60 фоизга яқин сакраши дунё бозорларида нефть танқислигини юзага келтирди.

Ушбу геосиёсий бўрон кутилмаган иқтисодий парадоксни келтириб чиқарди: АҚШ маъмурияти ўз ички бозорида бензин нархининг рекорд даражада ошиши ва инфляция хавфи туфайли ўзи ўрнатган «санкциялар ўйин» қоидаларини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлди. Март ойининг ўрталарига келиб, Вашингтон энергетика бозоридаги кескинликни жиловлаш мақсадида Россия нефтига қўйилган санкцияларни вақтинча юмшатишини ва нефтининг «нарх чеклови» тизими устидан назоратни амалда тўхтатганини эълон қилди. Дунё бозоридаги нефть танқислиги шунчалик кучайдики, Ғарб стратеглари ўзларининг асосий геосиёсий рақиби — Россиянинг нефть даромадлари мислсиз даражада ўсишига кўз юмишга мажбур бўлишди. Айнан шу нуқтада ҳарбий ҳаракатлар майдонидан минглаб километр узоқда бўлган Москва ушбу низонинг асосий иқтисодий бенефициарига айланди.

Россияга нисбатан санкциялар қаерда қолди?

Яқин Шарқдаги ҳарбий амалиётлар туфайли дунё бозорида юзага келган нефть танқислиги Россия иқтисодиёти учун кутилмаган «молиявий нафас» бўлди. Эроннинг нефть экспорти блокланиши билан жаҳон бозорида кунлик 3 миллион баррель атрофидаги танқислик пайдо бўлди. Бу бўшлиқни тўлдириш учун ягона ва тезкор манба сифатида айнан Россия хомашёсига эҳтиёж кескин ортди.

Рақамлар гапирганда:

• Экспортнинг ўсиши: 2026 йил март ойи ўрталарига келиб, Россиянинг денгиз орқали нефть экспорти кунига 3,7 миллион баррелга етди. Бу 2022 йил май ойидан бери энг юқори кўрсаткичдир.

• Уралс нефтининг рекорди: Ғарб давлатлари томонидан ўрнатилган «нарх чеклови» (60 доллар) амалда ўз кучини йўқотди. Россиянинг Уралс маркали нефти жаҳон бозорида баррелига 95-100 доллардан сотила бошлади. Бу ҳар бир баррелдан санкция давридагидан кўра 35-40 доллар кўпроқ соф фойда дегани.

• Бюджетга тушумлар: Ҳисоб-китобларга кўра, март ойининг дастлабки икки ҳафтасида Россия энергетика экспортидан кунига ўртача 850 миллион доллардан даромад кўрди. Февраль ойи билан солиштирганда, кунлик фойда 250-300 миллион долларга ошган.

Ушбу жараённинг энг ҳайратланарли томони шундаки, Россия нефтининг асосий харидорлари бўлган Ҳиндистон ва Хитой ўз сотиб олиш ҳажмларини янада оширди. АҚШ ва Европа Иттифоқи ўз иқтисодиётини сақлаб қолиш учун ушбу «яширин» савдоларга кўз юмишга, ҳатто билвосита рухсат беришга мажбур бўлди. Натижада, Вашингтон Эронга қарши уруш очиб, ўзининг бошқа бир стратегик рақиби — Россиянинг ҳарбий бюджетини билвосита молиялаштириб қўйиш тузоғига тушди. Москва эса бу «пул ёмғири» эвазига нафақат бюджет тақчиллигини ёпди, балки ўз ҳарбий харажатларини ривожлантиришни бошлади.

Ҳарбий ғалаба ва молиявий мағлубият

АҚШ ва Исроил Эронга қарши ҳарбий амалиётларни бошлаганда, асосий мақсад минтақавий хавфсизлик ва ядровий дастурни тўхтатиш эди. Бироқ иқтисодий фронтда бу қадам Вашингтон ва Тель-Авив учун кутилмаган зарбаларни келтириб чиқарди. Уруш нафақат қиммат қуролларни, балки ҳар куни миллионлаб долларлик ресурсларни ютиб юбора бошлади.

АҚШ: Инфляция ва «ёқилғи инқирози»

• Ички бозор зарбаси: 2026 йил март ойининг ўрталарига келиб, АҚШда бир галон бензин нархи ўртача 4.85 долларга кўтарилди. Баъзи штатларда бу кўрсаткич 6 доллардан ошиб кетди. Бу 2022 йилдаги рекордларни янгилади.

• Логистика ва транспорт: Нефть нархининг 60 фоизга ошиши АҚШ ичидаги барча турдаги товарлар нархини занжирсимон тарзда кўтариб юборди. Инфляция кўрсаткичи йиллик 8.5 фоизга етди, бу эса Федерал резерв тизимини фоиз ставкаларини кескин оширишга мажбур қилди.

• Стратегик захиралар: АҚШ нархларни тушириш учун ўзининг стратегик нефть захираларидан кунига 1 миллион баррель чиқара бошлади, бироқ бу чора дунё бозоридаги 20 миллион барреллик «тешикни» ёпишга етмади.

Исроил: Урушнинг кундалик нархи

• Ҳарбий харажатлар: Исроил мудофаа вазирлиги маълумотларига кўра, Эронга қарши фаол ҳаво ва қуруқлик амалиётларининг ҳар бир куни мамлакат ғазнасига тахминан 250-300 миллион долларга тушмоқда. Бунга фақатгина ракеталар ва ёнилғи эмас, балки сафарбар қилинган 300 мингдан ортиқ захирадаги аскарларнинг иқтисодиётдан узилиши ҳам киради.

• Технологик турғунлик: Исроил иқтисодиётининг асоси бўлган юқори технологиялар сектори уруш туфайли инвестициялар оқимининг 40 фоизга камайганини қайд этди. Хорижий инвесторлар уруш хавфи туфайли ўз капиталини барқарор бозорларга кўчира бошлади.

Шундай қилиб, АҚШ ва Исроил Эронда ҳарбий устунликка эришган бўлсада, иқтисодий майдонда «ўз дарвозасига гол уриш» ҳолатига тушиб қолди. Вашингтон ўзининг геосиёсий рақиби — Россияни заифлаштиришга ҳаракат қилаётган бир пайтда, Эрондаги низо орқали Москвага йилига қўшимча 100-120 миллиард доллар соф фойда келтирадиган шароитни яратиб берди. Бу парадокс 2026 йилнинг энг катта стратегик хатоси сифатида тарихга кириши мумкин.

Геополитик шахматда «мот» ким?

2026 йилнинг март воқеалари шуни кўрсатдики, замонавий дунёда ҳарбий қудрат ҳар доим ҳам иқтисодий ғалабани кафолатламайди. АҚШ ва Исроил Эронга қарши операция орқали ўзларининг стратегик хавфсизлик масалаларини ҳал қилишга уринган бўлсаларда, глобал энергетика бозоридаги мувозанатни бузиб юбордилар. Ушбу мувозанатнинг бузилиши эса кутилмаган занжир реакциясини келтириб чиқарди.

Асосий хулосалар

Россиянинг иқтисодий «қалқони»: Москва учун Яқин Шарқдаги низо Ғарб санкцияларини амалда бефойда ҳолга келтирди. Нефть нархининг баррелига 120 доллардан ошиши Россия бюджетига йилига қўшимча 110-130 миллиард доллар атрофида соф фойда келтириши прогноз қилинмоқда. Бу маблағлар санкциялар туфайли юзага келган барча иқтисодий бўшлиқларни ёпишга етарли бўлади.

Ғарбнинг иқтисодий танлови: Вашингтон ва унинг иттифоқчилари қийин танлов қаршисида қолди: ё санкцияларни юмшатиб, Россия нефтининг бозорга эркин чиқишига йўл қўйиш орқали ўз ички инфляциясини жиловлаш, ёки қатъий чекловларда давом этиб, ўз иқтисодиётини чуқур таназзулга итариш. Амалиёт шуни кўрсатдики, иқтисодий омон қолиш инстинкти сиёсий принциплардан устун келди.

Янги дунё харитаси: Эрон нефтининг блокланиши ва Россия хомашёсининг нархи ошиши Осиё гигантлари — Хитой ва Ҳиндистоннинг жаҳон бозоридаги таъсирини янада кучайтирди. Улар арзон бўлмасада, барқарор етказиб бериладиган энергия ресурслари учун асосий харидор бўлиб қолмоқдалар.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.