XXI asr insoniyat tafakkuri tarixida tub burilishlar davri sifatida namoyon boʻlmoqda. Texnologiya endi tashqi yordamchi vosita emas, balki insonning fikrlash usuli, qaror qabul qilish mexanizmi va dunyoni anglash modeliga aylanib bormoqda. Ana shunday jarayonda sunʼiy intellekt (SI) tushunchasi faqat texnik-texnologik hodisa sifatida emas, balki madaniy, axloqiy va estetik fenomen sifatida ham muhokama qilinmoqda. Bu holat adabiyot, xususan, bolalar adabiyotini ham chetlab oʻtayotgani yoʻq.

Bolalar adabiyoti jamiyatning kelajak bilan olib boradigan eng nozik va masʼuliyatli muloqot shaklidir. Chunki aynan bolalar uchun yaratilgan badiiy matnlar orqali yosh avlodning dunyoqarashi, ilmiy tafakkurga munosabati, axloqiy qadriyatlari va tanqidiy fikrlash koʻnikmalari shakllanadi. Shu maʼnoda, zamonaviy oʻzbek bolalar adabiyotida sunʼiy intellekt obrazining badiiy talqini, unga yuklanayotgan gʻoyaviy va tarbiyaviy vazifalar masalasi alohida ilmiy tahlilni talab etadigan dolzarb muammo sifatida maydonga chiqmoqda.

Sunʼiy intellekt odatda inson aqliga taqlid qiluvchi, maʼlumotni tahlil qilish, oʻrganish va muayyan qarorlar chiqarishga qodir boʻlgan tizim sifatida talqin etiladi. Badiiy adabiyotda esa u real texnologiyadan tashqari, badiiy konsept — yaʼni inson ongining imkoniyatlari va chegaralarini sinovdan oʻtkazuvchi obraz sifatida namoyon boʻladi. Bolalar adabiyoti uchun bu jihat ayniqsa muhim, chunki bolalar tafakkuri fantaziya, jonlantirish va timsollash orqali shakllanadi.

Shu nuqtayi nazardan, aqlli robotlar, oʻylaydigan mashinalar yoki oʻz-oʻzini oʻrganuvchi dasturlar bolalar ongida ertak qahramonlariga yaqin qabul qilinadi. Biroq bu obrazlar anʼanaviy sehrli kuchlardan farqli oʻlaroq, ilmiy tafakkur mahsuli sifatida talqin etiladi. Natijada bola moʻjizaga ishonishdan voz kechmagan holda, ilmiy sabab-oqibat aloqalarini tushunishga oʻrgatiladi. Bu esa bolalar adabiyotida sunʼiy intellektning muhim badiiy-pedagogik funksiyasini belgilaydi.

Soʻnggi yillarda oʻzbek bolalar adabiyotida raqamli texnologiyalar bilan bogʻliq motivlar asta-sekin shakllanib bormoqda. Kompyuter, internet, virtual muhit va avtomatlashtirilgan tizimlar bolalar hayotining ajralmas qismi sifatida tasvirlanmoqda. Biroq sunʼiy intellekt hali mustaqil, markaziy badiiy obraz darajasida toʻliq konseptual ishlangan mavzu sifatida yetarli darajada oʻzlashtirilgan deb boʻlmaydi.

Koʻpincha SI bilvosita — “aqlli qurilma”, “avtomatlashtirilgan tizim”, “oʻrganuvchi mexanizm” koʻrinishida namoyon boʻladi. Bu holat zamonaviy oʻzbek bolalar adabiyotida texnologik mavzularni badiiy jihatdan oʻzlashtirish jarayoni davom etayotganini koʻrsatadi. Shu bilan birga, bu jarayon yangi estetik va gʻoyaviy imkoniyatlarni ham ochib bermoqda.

Bolalar adabiyotida sunʼiy intellektni faqat texnik yutuq sifatida talqin qilish yetarli emas. Chunki bolalar uchun yaratilgan badiiy matnlarda texnologiya bilan bogʻliq obrazlar dunyoni baholash mezonlarini shakllantiruvchi kuchga ega. “Aqlli tizimlar inson manfaatiga xizmat qiladimi?”, “Ular mustaqil qaror qabul qila oladimi?”, “Inson nazorati qayerda boshlanadi va qayerda tugaydi?” kabi savollar bolalar tafakkurida masʼuliyat, tanlov va javobgarlik tushunchalarini shakllantiradi.

Hojiakbar Shayxovning “Birinchi sinov” hikoyasi ana shu yondashuvning zamonaviy oʻzbek bolalar adabiyotidagi muhim namunasidir. Asarda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, himoya mexanizmlari va ilmiy-texnik unsurlar voqealar rivojida muhim rol oʻynaydi. Biroq muallif texnologiyani mutlaq kuch sifatida emas, balki inson ongini sinovdan oʻtkazuvchi sharoit sifatida talqin qiladi. Hal qiluvchi lahzalarda texnika emas, balki qahramonning vaziyatni anglash, xavfni baholash va masʼuliyatni zimmasiga olish qobiliyati ustuvor ahamiyat kasb etadi.

“Birinchi sinov” tushunchasi texnologik jarayondan koʻra kengroq maʼnoga ega boʻlib, u qahramonning ichki yetilishi — qoʻrquvni yengish, ikkilanishni bartaraf etish va ongli qaror qabul qilish jarayonini ifodalaydi. Shu orqali asarda sunʼiy intellekt insonni almashtiruvchi aql emas, balki insoniy tafakkurni faollashtiruvchi, axloqiy masʼuliyatni kuchaytiruvchi vosita sifatida namoyon boʻladi.

Saʼdullo Quronovning “Galaktikada bir kun” qissasi “Birinchi sinov”da ilgari surilgan gʻoyaviy yoʻnalishni kengroq ilmiy-fantastik makonda davom ettiradi. Qissada kosmik qurilmalar, murakkab hisob-kitoblar va avtomatlashtirilgan tizimlar muhim rol oʻynasa-da, ular hal qiluvchi kuch emas. Asosiy eʼtibor inson ongiga, masʼuliyatli tanlovga va qarorlarning oqibatini anglashga qaratiladi.

Ahmadning gravitatsiya toʻlqinlariga asoslangan gʻoyasi texnik imkoniyatlardan koʻra, ularni anglay oladigan va oqibatini baholay oladigan insoniy tafakkurning ustuvorligini koʻrsatadi. Agar “Birinchi sinov”da xavf lokal xarakterga ega boʻlsa, “Galaktikada bir kun”da masʼuliyat kosmik miqyosga koʻtariladi. Shu tariqa qissa bolalar ongida texnologiyani tayyor yechim manbai emas, balki masʼuliyat va tanqidiy fikrlashni talab etuvchi murakkab muhit sifatida talqin qiladi.

Sunʼiy intellekt bilan bogʻliq yana bir muhim muammo — ijod tushunchasidir. “Mashina ijod qila oladimi?” degan savol bolalar adabiyotida inson ijodining betakrorligini taʼkidlash imkonini beradi. Bunday yondashuv bolani texnologiyadan choʻchimaslikka, biroq uni mutlaq kuch sifatida ham qabul qilmaslikka oʻrgatadi. Zamonaviy oʻzbek bolalar adabiyotining muhim vazifalaridan biri sunʼiy intellektni inson imkoniyatlarini kengaytiruvchi vosita sifatida koʻrsatish bilan birga, his-tuygʻu, tasavvur va axloqiy masʼuliyat faqat insonga xos ekanini badiiy jihatdan asoslashdir.

Zamonaviy oʻzbek bolalar adabiyotida sunʼiy intellekt mavzusining hali yetarlicha tizimlashmaganligi yozuvchilarning texnologik bilimlari bilan badiiy tafakkur oʻrtasidagi tafovut, shuningdek, anʼanaviy mavzularga kuchli tayanish bilan izohlanadi. Biroq raqamli muhitda ulgʻayayotgan bolalar avlodi uchun bunday mavzularni chetlab oʻtish adabiyotning zamon bilan hamnafas boʻlishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shu bois kelajakda sunʼiy intellekt mavzusini badiiy, gʻoyaviy va axloqiy jihatdan puxta talqin qilish zarur.

Xulosa qilib aytganda, zamonaviy oʻzbek bolalar adabiyotida sunʼiy intellekt mavzusi hali shakllanish bosqichida boʻlsada, u ulkan badiiy va tarbiyaviy salohiyatga ega. Sunʼiy intellekt obrazlari orqali bolalarda ilmiy tafakkur, axloqiy tanlov va masʼuliyat tushunchalarini shakllantirish mumkin. Eng muhimi, bu mavzu texnologiyani insondan ustun qoʻymaydi, balki insoniy ong, tanqidiy fikrlash va axloqiy hushyorlikni markazga olib chiqadi. Shu jihatdan sunʼiy intellekt mavzusining tizimli va chuqur yoritilishi oʻzbek bolalar adabiyotining zamonaviy va global madaniy jarayonlar bilan uygʻun rivojlanishiga xizmat qilishi shubhasiz.

Mehribon Yakubova,

Urganch davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi.