Инсониятнинг коинотдаги энг улкан ғалабаси ва айни пайтда энг катта жумбоқлардан бири — бу Ойга қадам қўйилиши ҳамда бу жараённинг кутилмаганда тўхтаб қолишидир. 1972 йилнинг декабрида «Аполлон-17» экипажи Ой сатҳини тарк этар экан, бу шунчаки бир миссиянинг якуни эмас, балки бутун бир даврнинг тўхташи эди. Ўшанда Южин Сернан Ой тупроғида қолдирган сўнгги излар, орадан ярим асрдан кўп вақт ўтган бўлсада, ҳали ҳам ўз ҳолича турибди.

Бугунги кунда қўлимиздаги оддий смартфонлар ўша пайтдаги бутун бошли NASA компьютерларидан миллион марта кучлироқ бўлсада, инсониятнинг Ойга қайта олмаслиги кўплаб саволларни келтириб чиқаради. Бу парадокс турли хил мифлар тарқалишига сабаб бўлмоқда. Масалан, у ерда «кимдир» бизни кутаётгани ёки Ойга аслида ҳеч ким чиқмагани ҳақидаги гап-сўзлар кўпайди. Бироқ рақамлар ва сиёсий мантиққа назар ташласак, ҳақиқат анча содда эканини кўрамиз. Ушбу масалада сирли назариялардан кўра, иқтисодий ва технологик тўсиқлар кўпроқ вазнга эга. Мазкур мақолада Ой атрофидаги зиддиятли воқеалар, «Аполлон» дастурининг яширин жиҳатлари ва инсониятнинг ярим асрлик сукунати ортидаги ҳақиқий сабаблар ҳақида сўз боради.

«Коинот пойгаси»нинг якуни

Ойга парвозларнинг тўхташи технологик инқироз эмас, балки сиёсий эҳтиёжнинг кутилмаган якуни эди. Ўша даврдаги «коинот пойгаси» соф илмий изланишдан кўра, кўпроқ икки буюк мафкура — АҚШ ва СССРнинг ўзаро куч синашиш майдонига айланганди. Ой сатҳига биринчи бўлиб қадам қўйиш фан учун эмас, балки қайси тизим устунлигини дунёга исботлаш учун керак бўлган энг баланд минбар сифатида қаралган. 1969 йилда Нил Армстронгнинг Ойга қадам қўйиши бу пойгага амалда нуқта қўйди ва ғолиб номини аниқлади. Мақсадга эришилгач, коинотни тадқиқ қилишга бўлган иштиёқ ўз ўрнини қуруқ ва шафқатсиз ҳисоб-китобларга бўшатиб берди. Давлатлар учун миллиардлаб доллар сарфланадиган бу «қиммат томоша» ўзининг сиёсий жозибасини йўқотди. Энди ҳеч кимга биринчи бўлишни исботлаш шарт эмас эди.

Вазият шундай тус олдики, «Аполлон» дастури ўз даврининг бюджетини еб битираётган улкан машинага айланди. АҚШ ялпи ички маҳсулотининг қарийб 4 фоизи фақат коинот дастурларига йўналтирилган бир пайтда, мамлакат ичидаги ижтимоий муаммолар — Вьетнам уруши, иқтисодий турғунлик ва фуқаролик ҳуқуқлари учун курашлар ҳукуматни танлов қилишга мажбур қилди. Оддий солиқ тўловчилар учун узоқдаги табиий йўлдошда байроқ ўрнатишдан кўра, Ердаги барқарорлик ва кундалик эҳтиёжлар муҳимроқ кўрина бошлади. Сиёсатчилар учун эса, сайловчиларнинг овозини олиш узоқ юлдузларни забт этишдан кўра устунроқ келди. Ғалаба нашидаси сурилгач, қизиқиш сўнди, молиялаштириш оқими тўхтади ва бир пайтлар дунёни ҳайратга солган коинот кемалари шунчаки музей экспонатларига айлантирилди. Инсоният гўёки чўққини забт этдию, у ерда яшаш учун сабаб тополмай, ортига — ўзининг таниш ва хавфсиз дунёсига қайтиб келди.

Ойда бизни кутишганми?

Инсониятнинг коинотдаги сукунати турли хил асоссиз мифлар ва фитна назариялари учун қулай замин яратди. Энг кенг тарқалган қарашлардан бири — гўёки Ойда ўзга сайёраликларнинг базалари борлиги ва улар инсониятга «бу ерга бошқа қайтманглар» деб огоҳлантириш бергани ҳақидаги гап-сўзлардир. Баъзилар эса «Аполлон» дастури давомида олинган тушунарсиз тасвирлар ва астронавтларнинг сирли суҳбатларини бунга далил қилиб кўрсатишга уринишади. Бироқ бундай шов-шувли фаразлар илмий ва мантиқий чиғириқдан ўтказилганда ўз кучини йўқотади. Агар Ойда ҳақиқатан ҳам биздан ўта устун бўлган цивилизация излари бўлганида эди, бугунги кунда Ойни туну кун кузатиб турган ўнлаб давлатларнинг юқори аниқликдаги телескоплари ва зондлари буни яшира олмаган бўларди.

Ҳақиқат шундаки, инсониятнинг Ойга қайтмаслиги ортида «космик тақиқлар» эмас, балки Ердаги реал муаммолар ётибди. Ўша машҳур «сирли видеолар» ва номаълум учувчи жисм кўпинча техник носозликлар, оптик иллюзиялар ёки оддийгина тасвир сифатининг пастлиги натижасидир. НАСА ёки бошқа коинот агентликлари бирор нарсани яшираётган бўлса ҳам, бу ўзга сайёраликлар эмас, балки кўпроқ ҳарбий-техник сирлар ёки муваффақиятсиз тугаган экспериментлар бўлиши эҳтимоли юқори. Ойни қоплаган сирли парда аслида инсониятнинг ўз қўрқинчлари ва тушунарсиз ҳодисаларга ғайритабиий изоҳ беришга бўлган мойиллигидир. Биз «нега бормаяпмиз?» деган саволга жавобни коинотнинг узоқ бурчакларидан эмас, балки ўзимизнинг сиёсий ва иқтисодий қарорларимиздан қидиришимиз керак. Зеро, энг катта сир бу — бизнинг у ерда қилишимиз керак бўлган аниқ фойдали мақсадимизнинг йўқлигида эди.

Миллиардларнинг коинотга совурилиши

Сиёсий амбициялар сўнгач, навбат совуқ ва шафқатсиз иқтисодий ҳисоб-китобларга келди. Ойга парвоз қилиш — бу шунчаки илмий лойиҳа эмас, балки давлат бюджетини емирувчи улкан харажатлар гирдоби эди. «Аполлон» дастурининг умумий қиймати ўша давр ўлчовларида қарийб 25-28 миллиард долларни ташкил этган бўлса, бугунги инфляция ҳисоби билан бу рақам 280 миллиард доллардан ошиб кетади. Ой сатҳидан келтирилган бир неча юз килограмм тош ва тупроқ намуналари илм-фан учун бебаҳо хазина бўлсада, иқтисодиёт нуқтаи назаридан бу дунёдаги энг қиммат ва фойдасиз «юк» бўлиб чиқди.

Шу нуқтада «харажат ва фойда» баланси бузилди. Ойда ҳали на саноат, на фойдали қазилмалар қазиб олиш технологияси мавжуд бўлмаган бир шароитда, миллиардларни самога «совуриш» мантиқсиз кўрина бошлади. Натижада, коинотга ажратиладиган маблағлар оқими йўналишини ўзгартирди. Ҳукуматлар узоқдаги ва қиммат Ойдан кўра, Ер орбитасидаги амалий лойиҳаларга — сунъий йўлдошлар, алоқа тизимлари ва Халқаро коинот станциясига сармоя киритишни афзал билдилар. Ер атрофидаги орбита коинотни тадқиқ қилишдан кўра, кўпроқ иқтисодий даромад ва ҳарбий устунлик келтира бошлади. Пул оқими коинотни забт этишдан ижтимоий соҳаларга, таълим ва соғлиқни сақлаш каби Ердаги реал муаммоларга йўналтирилди. Бу эса Ойни узоқ вақт давомида инсон қадами тегмайдиган, фақат роботлар кезадиган кимсасиз саҳрога айлантирди.

Техник ва хавфсизлик тўсиқлари

Иқтисодий харажатлардан ташқари, Ойнинг ўзи ҳам инсоният учун кутилмаган ва ўта хавфли «мезбон» бўлиб чиқди. Ернинг магнит майдони бизни коинотнинг ҳалокатли радиациясидан ҳимоя қилса, Ойда бундай қалқон мавжуд эмас. Қуёш чақнашлари ва космик нурлар нафақат астронавтларнинг саломатлигига, балки ўша даврдаги энг нозик электроника тизимларига ҳам жиддий хавф туғдирарди. Бунинг устига, Ой сатҳи миллионлаб йиллар давомида метеоритлар зарбидан ҳосил бўлган ўта майда ва ўткир чанг билан қопланган. Бу «regoit» деб аталувчи чанг шунчаки кир эмас, у скафандрларни тешиб юбориши, техника бўғинларини ишдан чиқариши ва астронавтларнинг ўпкасига тушса, тузатиб бўлмас зарар етказиши мумкин эди. Ўша пайтдаги технологиялар бу хавфларни тўлиқ бартараф этишга тайёр эмасди.

Яна бир муҳим тўсиқ — бу «билимлар занжири»нинг узилиб қолганидир. Инсониятни Ойга олиб чиққан улкан «Saturn-V» ракеталари ва уларнинг ноёб двигателлари ишлаб чиқариши тўхтатилди. Лойиҳалар ёпилгач, муҳандислар нафақага чиқди, чизмалар архивларга топширилди, кўплаб ноёб техник ечимлар эса вақт ўтиши билан унутилиб кетди. Бугунги кунда нолдан бошлаш ўша пайтдаги тайёр тизимни қайта тиклашдан кўра осонроқ бўлиб қолди. Айнан шу бўшлиқда автоматлаштириш ва робототехника соҳасидаги инқилоб юз берди. Роботлар учун на кислород, на овқат ва на Ерга қайтиш кафолати керак. Улар одамлар учун ўта хавфли бўлган радиация ва чанг шароитида йиллар давомида тинимсиз тадқиқот олиб боришга қодир. Шундай қилиб, инсоният «жонли» қадамлардан воз кечиб, Ойни темир қўллар орқали ўрганишни афзал билди. Бу эса инсоннинг коинотдаги ўрнини тадқиқотчидан кўра кўпроқ кузатувчига айлантириб қўйди.

Мақсадлар алмашинуви

Инсониятнинг Ойдан узоқлашиши шунчаки чекиниш эмас, балки устувор вазифаларнинг қайта кўриб чиқилиши эди. 1970 йиллардан бошлаб асосий эътибор узоқ коинотни забт этишдан, Ер орбитасини амалий ўзлаштиришга кўчди. Бизнинг кундалик ҳаётимизга кириб келган сунъий йўлдошлар, глобал алоқа тизимлари ва юқори тезликдаги интернет айнан шу стратегик ўзгаришнинг мевасидир. Давлатлар ва хусусий корпорациялар учун Ойдаги жонсиз тошлардан кўра, Ер атрофидаги маълумотлар оқими ва навигация тизимлари иқтисодий жиҳатдан анча жозибалироқ бўлиб чиқди. Биз ўз «уйимиз» атрофида шундай мураккаб ва фойдали инфратузилма қурдикки, узоқ коинотга интилиш вақтинча иккинчи даражали масалага айланди.

Шу билан бирга, инсониятнинг қизиқувчан табиати янги ва янада улуғвор мақсадни — Марсни танлади. Ой кўпчилик учун «ўрганилган ва байроқ ўрнатилган ҳудуд» сифатида қабул қилина бошлади. У ердаги бир хиллик инсониятнинг кашфиётга бўлган ташналигини қондира олмай қолди. Нигоҳлар «қизил сайёра»га қаратилди, чунки Марсда ҳаёт изларини топиш ёки келажакда колониялар қуриш имконияти Ойдагидан кўра кўпроқ ҳаяжон бағишларди. Инсоният гўёки биринчи бекатда тўхтаб қолишни истамай, дарров кейинги ва мураккаброқ босқичга сакрашни хоҳлади. Бу узоқ кутилган «сакраш» учун айнан Ой базаси ва у ердаги тажриба кераклигини англаб етишимиз учун яна бир неча ўн йиллар керак бўлди. Мақсадларнинг бу қадар кескин алмашинуви бизни узоқ вақт турғунликда ушлаб турган бўлсада, бугун биз Ойни нафақат якуний манзил, балки Марсга борадиган йўлдаги муҳим дарвоза сифатида қайта кашф этмоқдамиз.

Нега энди қайтиш бошланди?

Бугун биз коинотни забт этишнинг янги ва тубдан фарқ қилувчи босқичига қадам қўйдик. Агар ўтган асрдаги парвозлар шунчаки «бориб келиш» ва байроқ ўрнатиш билан чекланган бўлса, ҳозирги ҳаракатларнинг асоси — у ерда қолиш ва мустаҳкам база қуришдир. НАСАнинг «Артемида» дастури айнан шу мақсадда ишлаб чиқилди. Бу галги қайтишнинг сабаблари ҳам анча реал ва иқтисодий асосга эга. Ойдаги музлаган сув захиралари келажакда ракета ёнилғиси ва кислород манбаи бўлиб хизмат қилса, Гелий-3 изотопи Ердаги энергетика инқирозини бутунлай ҳал қилиши мумкин бўлган тоза энергия манбаига айланиши кутилмоқда.

Ушбу жараёнда хусусий секторнинг, хусусан, Илон Маскнинг «SpaceX» ва Жефф Безоснинг «Blue Origin» каби компанияларининг роли ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Энди коинот пойгаси фақат давлатлар ўртасидаги нуфуз талашиш майдони эмас, балки улкан бизнес ва янги технологиялар рақобатига айланди. Хусусий сармоялар ва қайта ишлатиладиган ракеталар коинотга чиқиш нархини кескин пасайтирди. Бу эса бир пайтлар имконсиз туюлган лойиҳаларни амалга оширишга йўл очди. Хулоса қилиб айтганда, инсоният Ойни унутгани йўқ, балки у ерга чинакамига ўрнашиш учун керакли билим ва кучни тўплаш билан банд эди. Биз яна узоқ юлдузлар сари интилмоқдамиз, бироқ бу галги қадамларимиз сиёсий ҳайқириқлардан кўра, иқтисодий ва техник мантиққа кўпроқ суянади. Зеро, Ой — бу якуний манзил эмас, балки Марс ва ундан ҳам узоқроқ коинот сирларини очиш учун қўйилган илк пойдевордир.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.