Insoniyatning koinotdagi eng ulkan gʻalabasi va ayni paytda eng katta jumboqlardan biri — bu Oyga qadam qoʻyilishi hamda bu jarayonning kutilmaganda toʻxtab qolishidir. 1972-yilning dekabrida “Apollon-17” ekipaji Oy sathini tark etar ekan, bu shunchaki bir missiyaning yakuni emas, balki butun bir davrning toʻxtashi edi. Oʻshanda Yujin Sernan Oy tuprogʻida qoldirgan soʻnggi izlar, oradan yarim asrdan koʻp vaqt oʻtgan boʻlsada, hali ham oʻz holicha turibdi.

Bugungi kunda qoʻlimizdagi oddiy smartfonlar oʻsha paytdagi butun boshli NASA kompyuterlaridan million marta kuchliroq boʻlsada, insoniyatning Oyga qayta olmasligi koʻplab savollarni keltirib chiqaradi. Bu paradoks turli xil miflar tarqalishiga sabab boʻlmoqda. Masalan, u yerda “kimdir” bizni kutayotgani yoki Oyga aslida hech kim chiqmagani haqidagi gap-soʻzlar koʻpaydi. Biroq raqamlar va siyosiy mantiqqa nazar tashlasak, haqiqat ancha sodda ekanini koʻramiz. Ushbu masalada sirli nazariyalardan koʻra, iqtisodiy va texnologik toʻsiqlar koʻproq vaznga ega. Mazkur maqolada Oy atrofidagi ziddiyatli voqealar, “Apollon” dasturining yashirin jihatlari va insoniyatning yarim asrlik sukunati ortidagi haqiqiy sabablar haqida soʻz boradi.

“Koinot poygasi”ning yakuni

Oyga parvozlarning toʻxtashi texnologik inqiroz emas, balki siyosiy ehtiyojning kutilmagan yakuni edi. Oʻsha davrdagi “koinot poygasi” sof ilmiy izlanishdan koʻra, koʻproq ikki buyuk mafkura — AQSH va SSSRning oʻzaro kuch sinashish maydoniga aylangandi. Oy sathiga birinchi boʻlib qadam qoʻyish fan uchun emas, balki qaysi tizim ustunligini dunyoga isbotlash uchun kerak boʻlgan eng baland minbar sifatida qaralgan. 1969-yilda Nil Armstrongning Oyga qadam qoʻyishi bu poygaga amalda nuqta qoʻydi va gʻolib nomini aniqladi. Maqsadga erishilgach, koinotni tadqiq qilishga boʻlgan ishtiyoq oʻz oʻrnini quruq va shafqatsiz hisob-kitoblarga boʻshatib berdi. Davlatlar uchun milliardlab dollar sarflanadigan bu “qimmat tomosha” oʻzining siyosiy jozibasini yoʻqotdi. Endi hech kimga birinchi boʻlishni isbotlash shart emas edi.

Vaziyat shunday tus oldiki, “Apollon” dasturi oʻz davrining byudjetini yeb bitirayotgan ulkan mashinaga aylandi. AQSH yalpi ichki mahsulotining qariyb 4 foizi faqat koinot dasturlariga yoʻnaltirilgan bir paytda, mamlakat ichidagi ijtimoiy muammolar — Vyetnam urushi, iqtisodiy turgʻunlik va fuqarolik huquqlari uchun kurashlar hukumatni tanlov qilishga majbur qildi. Oddiy soliq toʻlovchilar uchun uzoqdagi tabiiy yoʻldoshda bayroq oʻrnatishdan koʻra, Yerdagi barqarorlik va kundalik ehtiyojlar muhimroq koʻrina boshladi. Siyosatchilar uchun esa, saylovchilarning ovozini olish uzoq yulduzlarni zabt etishdan koʻra ustunroq keldi. Gʻalaba nashidasi surilgach, qiziqish soʻndi, moliyalashtirish oqimi toʻxtadi va bir paytlar dunyoni hayratga solgan koinot kemalari shunchaki muzey eksponatlariga aylantirildi. Insoniyat goʻyoki choʻqqini zabt etdiyu, u yerda yashash uchun sabab topolmay, ortiga — oʻzining tanish va xavfsiz dunyosiga qaytib keldi.

Oyda bizni kutishganmi?

Insoniyatning koinotdagi sukunati turli xil asossiz miflar va fitna nazariyalari uchun qulay zamin yaratdi. Eng keng tarqalgan qarashlardan biri — goʻyoki Oyda oʻzga sayyoraliklarning bazalari borligi va ular insoniyatga “bu yerga boshqa qaytmanglar” deb ogohlantirish bergani haqidagi gap-soʻzlardir. Baʼzilar esa “Apollon” dasturi davomida olingan tushunarsiz tasvirlar va astronavtlarning sirli suhbatlarini bunga dalil qilib koʻrsatishga urinishadi. Biroq bunday shov-shuvli farazlar ilmiy va mantiqiy chigʻiriqdan oʻtkazilganda oʻz kuchini yoʻqotadi. Agar Oyda haqiqatan ham bizdan oʻta ustun boʻlgan sivilizatsiya izlari boʻlganida edi, bugungi kunda Oyni tunu kun kuzatib turgan oʻnlab davlatlarning yuqori aniqlikdagi teleskoplari va zondlari buni yashira olmagan boʻlardi.

Haqiqat shundaki, insoniyatning Oyga qaytmasligi ortida “kosmik taqiqlar” emas, balki Yerdagi real muammolar yotibdi. Oʻsha mashhur “sirli videolar” va nomaʼlum uchuvchi jism koʻpincha texnik nosozliklar, optik illyuziyalar yoki oddiygina tasvir sifatining pastligi natijasidir. NASA yoki boshqa koinot agentliklari biror narsani yashirayotgan boʻlsa ham, bu oʻzga sayyoraliklar emas, balki koʻproq harbiy-texnik sirlar yoki muvaffaqiyatsiz tugagan eksperimentlar boʻlishi ehtimoli yuqori. Oyni qoplagan sirli parda aslida insoniyatning oʻz qoʻrqinchlari va tushunarsiz hodisalarga gʻayritabiiy izoh berishga boʻlgan moyilligidir. Biz “nega bormayapmiz?” degan savolga javobni koinotning uzoq burchaklaridan emas, balki oʻzimizning siyosiy va iqtisodiy qarorlarimizdan qidirishimiz kerak. Zero, eng katta sir bu — bizning u yerda qilishimiz kerak boʻlgan aniq foydali maqsadimizning yoʻqligida edi.

Milliardlarning koinotga sovurilishi

Siyosiy ambitsiyalar soʻngach, navbat sovuq va shafqatsiz iqtisodiy hisob-kitoblarga keldi. Oyga parvoz qilish — bu shunchaki ilmiy loyiha emas, balki davlat byudjetini yemiruvchi ulkan xarajatlar girdobi edi. “Apollon” dasturining umumiy qiymati oʻsha davr oʻlchovlarida qariyb 25-28 milliard dollarni tashkil etgan boʻlsa, bugungi inflyatsiya hisobi bilan bu raqam 280 milliard dollardan oshib ketadi. Oy sathidan keltirilgan bir necha yuz kilogramm tosh va tuproq namunalari ilm-fan uchun bebaho xazina boʻlsada, iqtisodiyot nuqtayi nazaridan bu dunyodagi eng qimmat va foydasiz “yuk” boʻlib chiqdi.

Shu nuqtada “xarajat va foyda” balansi buzildi. Oyda hali na sanoat, na foydali qazilmalar qazib olish texnologiyasi mavjud boʻlmagan bir sharoitda, milliardlarni samoga “sovurish” mantiqsiz koʻrina boshladi. Natijada, koinotga ajratiladigan mablagʻlar oqimi yoʻnalishini oʻzgartirdi. Hukumatlar uzoqdagi va qimmat Oydan koʻra, Yer orbitasidagi amaliy loyihalarga — sunʼiy yoʻldoshlar, aloqa tizimlari va Xalqaro koinot stansiyasiga sarmoya kiritishni afzal bildilar. Yer atrofidagi orbita koinotni tadqiq qilishdan koʻra, koʻproq iqtisodiy daromad va harbiy ustunlik keltira boshladi. Pul oqimi koinotni zabt etishdan ijtimoiy sohalarga, taʼlim va sogʻliqni saqlash kabi Yerdagi real muammolarga yoʻnaltirildi. Bu esa Oyni uzoq vaqt davomida inson qadami tegmaydigan, faqat robotlar kezadigan kimsasiz sahroga aylantirdi.

Texnik va xavfsizlik toʻsiqlari

Iqtisodiy xarajatlardan tashqari, Oyning oʻzi ham insoniyat uchun kutilmagan va oʻta xavfli “mezbon” boʻlib chiqdi. Yerning magnit maydoni bizni koinotning halokatli radiatsiyasidan himoya qilsa, Oyda bunday qalqon mavjud emas. Quyosh chaqnashlari va kosmik nurlar nafaqat astronavtlarning salomatligiga, balki oʻsha davrdagi eng nozik elektronika tizimlariga ham jiddiy xavf tugʻdirardi. Buning ustiga, Oy sathi millionlab yillar davomida meteoritlar zarbidan hosil boʻlgan oʻta mayda va oʻtkir chang bilan qoplangan. Bu “regoit” deb ataluvchi chang shunchaki kir emas, u skafandrlarni teshib yuborishi, texnika boʻgʻinlarini ishdan chiqarishi va astronavtlarning oʻpkasiga tushsa, tuzatib boʻlmas zarar yetkazishi mumkin edi. Oʻsha paytdagi texnologiyalar bu xavflarni toʻliq bartaraf etishga tayyor emasdi.

Yana bir muhim toʻsiq — bu “bilimlar zanjiri”ning uzilib qolganidir. Insoniyatni Oyga olib chiqqan ulkan “Saturn-V” raketalari va ularning noyob dvigatellari ishlab chiqarishi toʻxtatildi. Loyihalar yopilgach, muhandislar nafaqaga chiqdi, chizmalar arxivlarga topshirildi, koʻplab noyob texnik yechimlar esa vaqt oʻtishi bilan unutilib ketdi. Bugungi kunda noldan boshlash oʻsha paytdagi tayyor tizimni qayta tiklashdan koʻra osonroq boʻlib qoldi. Aynan shu boʻshliqda avtomatlashtirish va robototexnika sohasidagi inqilob yuz berdi. Robotlar uchun na kislorod, na ovqat va na Yerga qaytish kafolati kerak. Ular odamlar uchun oʻta xavfli boʻlgan radiatsiya va chang sharoitida yillar davomida tinimsiz tadqiqot olib borishga qodir. Shunday qilib, insoniyat “jonli” qadamlardan voz kechib, Oyni temir qoʻllar orqali oʻrganishni afzal bildi. Bu esa insonning koinotdagi oʻrnini tadqiqotchidan koʻra koʻproq kuzatuvchiga aylantirib qoʻydi.

Maqsadlar almashinuvi

Insoniyatning Oydan uzoqlashishi shunchaki chekinish emas, balki ustuvor vazifalarning qayta koʻrib chiqilishi edi. 1970-yillardan boshlab asosiy eʼtibor uzoq koinotni zabt etishdan, Yer orbitasini amaliy oʻzlashtirishga koʻchdi. Bizning kundalik hayotimizga kirib kelgan sunʼiy yoʻldoshlar, global aloqa tizimlari va yuqori tezlikdagi internet aynan shu strategik oʻzgarishning mevasidir. Davlatlar va xususiy korporatsiyalar uchun Oydagi jonsiz toshlardan koʻra, Yer atrofidagi maʼlumotlar oqimi va navigatsiya tizimlari iqtisodiy jihatdan ancha jozibaliroq boʻlib chiqdi. Biz oʻz “uyimiz” atrofida shunday murakkab va foydali infratuzilma qurdikki, uzoq koinotga intilish vaqtincha ikkinchi darajali masalaga aylandi.

Shu bilan birga, insoniyatning qiziquvchan tabiati yangi va yanada ulugʻvor maqsadni — Marsni tanladi. Oy koʻpchilik uchun “oʻrganilgan va bayroq oʻrnatilgan hudud” sifatida qabul qilina boshladi. U yerdagi bir xillik insoniyatning kashfiyotga boʻlgan tashnaligini qondira olmay qoldi. Nigohlar “qizil sayyora”ga qaratildi, chunki Marsda hayot izlarini topish yoki kelajakda koloniyalar qurish imkoniyati Oydagidan koʻra koʻproq hayajon bagʻishlardi. Insoniyat goʻyoki birinchi bekatda toʻxtab qolishni istamay, darrov keyingi va murakkabroq bosqichga sakrashni xohladi. Bu uzoq kutilgan “sakrash” uchun aynan Oy bazasi va u yerdagi tajriba kerakligini anglab yetishimiz uchun yana bir necha oʻn yillar kerak boʻldi. Maqsadlarning bu qadar keskin almashinuvi bizni uzoq vaqt turgʻunlikda ushlab turgan boʻlsada, bugun biz Oyni nafaqat yakuniy manzil, balki Marsga boradigan yoʻldagi muhim darvoza sifatida qayta kashf etmoqdamiz.

Nega endi qaytish boshlandi?

Bugun biz koinotni zabt etishning yangi va tubdan farq qiluvchi bosqichiga qadam qoʻydik. Agar oʻtgan asrdagi parvozlar shunchaki “borib kelish” va bayroq oʻrnatish bilan cheklangan boʻlsa, hozirgi harakatlarning asosi — u yerda qolish va mustahkam baza qurishdir. NASAning “Artemida” dasturi aynan shu maqsadda ishlab chiqildi. Bu galgi qaytishning sabablari ham ancha real va iqtisodiy asosga ega. Oydagi muzlagan suv zaxiralari kelajakda raketa yonilgʻisi va kislorod manbai boʻlib xizmat qilsa, Geliy-3 izotopi Yerdagi energetika inqirozini butunlay hal qilishi mumkin boʻlgan toza energiya manbaiga aylanishi kutilmoqda.

Ushbu jarayonda xususiy sektorning, xususan, Ilon Maskning “SpaceX” va Jeff Bezosning “Blue Origin” kabi kompaniyalarining roli ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Endi koinot poygasi faqat davlatlar oʻrtasidagi nufuz talashish maydoni emas, balki ulkan biznes va yangi texnologiyalar raqobatiga aylandi. Xususiy sarmoyalar va qayta ishlatiladigan raketalar koinotga chiqish narxini keskin pasaytirdi. Bu esa bir paytlar imkonsiz tuyulgan loyihalarni amalga oshirishga yoʻl ochdi. Xulosa qilib aytganda, insoniyat Oyni unutgani yoʻq, balki u yerga chinakamiga oʻrnashish uchun kerakli bilim va kuchni toʻplash bilan band edi. Biz yana uzoq yulduzlar sari intilmoqdamiz, biroq bu galgi qadamlarimiz siyosiy hayqiriqlardan koʻra, iqtisodiy va texnik mantiqqa koʻproq suyanadi. Zero, Oy — bu yakuniy manzil emas, balki Mars va undan ham uzoqroq koinot sirlarini ochish uchun qoʻyilgan ilk poydevordir.

Eʼzozbek Hamidov tayyorladi.