Фото: AP

Эрондаги режимни ўзгартириш АҚШ президенти Доналд Трамп томонидан бошланган ҳарбий операциянинг мақсадларидан биридир. Муваффақият мезони жуда қатъий: Эрон АҚШ ва унинг бутун дунё бўйлаб манфаатларига таҳдид солишни бас қилиши керак.

Бироқ, Оқ уй ҳали Эрон режимини ким алмаштириши мумкинлигини тушуниб етмаган кўринади. Эрон мухолифати, ҳам ички, ҳам халқаро миқёсда парчаланиб кетган ва тан олинган раҳбарларга эга эмас. Ҳатто уларнинг энг таниқлилари, ағдарилган Паҳлавийлар сулоласининг вориси ҳам кенг қўллаб-қувватланмайди.

Шундай экан, Эронда қайси сиёсий кучлар ҳокимият учун курашмоқда? Қайсилари АҚШ томонидан қўллаб-қувватланмоқда ва уларнинг муваффақиятга эришиш имкониятлари қандай? Қуйидаги шулар ҳақида?

Эрондаги норозилик намойишлари Каспий денгизи соҳилидаги мавсумий ёмғирлар каби деярли мунтазам равишда авж олади ва пасаяди. Сўнгги ўн йилдан кўпроқ вақт ичида мамлакат бир нечта кучли халқ норозилиги тўлқинларини бошдан кечирди. Бунга 2009 йилдаги “Яшил инқилоб”, 2017 йилдаги “иқтисодий норозилик” намойишлари, 2019 йилдаги “Қонли ноябрь”, 2022 йилдаги аёллар ҳуқуқлари митинглари ва 2025 йил охиридаги қўзғолонларни мисол қилиб келтириш мумкин.

Ҳар сафар Ислом режими қулаш арафасида тургандек туюлади. Лекин вазият яна изига тушиб кетаверади. Яъни ҳукумат қаттиқ қатағонлар ва намойишчилар учун изчил сиёсий альтернативанинг йўқлиги туфайли омон қолди. Эронда қонуний мухолифат фаолияти қонун билан қатъий чекланган. Фуқароларнинг норозилик намойишларини мувофиқлаштириш ёки раҳбарларни номзод қилиб кўрсатишга қаратилган ҳар қандай уринишлари одатда қамоқхона ёки ўлим жазоси билан тугайди. Бундан ташқари, давлат тузилмаларининг ўзида ҳам аниқ фракциячилик мавжуд: консерватив ва ислоҳотчи қанотлар доимий равишда таъсир учун курашади. Гап шундаки, Эронда классик маънода сиёсий партиялар йўқ. Ҳаракатлар сайловлар даврида фаоллашиб, кейин “уйқу режимига” ўтадиган алоҳида сиёсатчилар тарафдорлари гуруҳлари бўлиши эҳтимоли кўпроқ. Шунинг учун ҳақиқий мухолифат фаолияти мамлакат ташқарисида — биринчи навбатда Европа мамлакатлари ва АҚШда жамланган. У ерда фаолият юритаётган сиёсий гуруҳлар Эрон режимининг сиёсатига фаол қарши. Уларнинг аксарияти Ғарб ҳукуматлари билан ҳамкорлик қилади ёки ҳеч бўлмаганда уларнинг Эронга нисбатан қаттиқ риторикасини қўллаб-қувватлайди, шу билан бирга парчаланиб кетган ва ягона раҳбарга эга эмас.

“Соя”даги шаҳзода

Ҳарбий ҳаракатлар бошланишидан сал олдин, охирги Эрон шоҳи Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг тўнғич ўғли ва сургундаги ҳукмрон палата раҳбари Ризо Паҳлавий қисқа вақт ичида Ғарб оммавий ахборот воситаларининг эътиборини тортди.

Ўтган йилнинг 23 июнь куни Ризо Паҳлавий катта матбуот анжумани ўтказди. Унда Эрон халқини режимга қарши қўзғолон кўтаришга чақирди ва қаршиликка раҳбарлик қилишга ваъда берди. Бироқ, ҳеч қандай ҳақиқий чоралар кўрилмади. АҚШ ва Исроил мамлакатга ҳужум қила бошлаганида, шаҳзода ҳарбий операцияни қўллаб-қувватлашга чақириш билан чекланди.

“Режимга қарши бу коалицияга қанча кўп одам қўшилса, шунча яхши. Бунда нафақат исроилликлар ва америкаликлар иштирок этиши керак, бу салиб юришига кўпроқ одамлар қўшилиши керак”, — деди Эроннинг ҳозирда тугатилган Шоҳаншоҳлар Давлатининг Паҳлавийлар Уйи раҳбари ва Валиаҳд шаҳзодаси Ризо Паҳлавий.

Расмий равишда у ўзини Буюк Британия моделига асосланган конституциявий монархия тарафдори деб атайди. Бироқ, ўтиш даври учун у монархнинг ҳокимияти парламент институтлари томонидан мувозанатланган Иордания моделини қабул қилишни таклиф қилади.

Ризо Паҳлавий кейинги “демократик ўтиш”га ҳам имкон беради, аммо битта шарт билан: у ўтиш даври ҳукуматини ўзи бошқариши керак. Шунга қарамай, ҳукмрон уй раҳбари на мамлакат ичида, на Эрон сиёсий муҳожирлари орасида жуда машҳур эмас.

“У охирги оёқларида. Режим ҳеч қачон бунчалик заиф бўлмаган. Шунинг учун, дипломатларни чиқариб юбориш, элчихоналарни мусодара қилиш ва шунга ўхшаш дипломатик қадамлар каби муайян чоралар катта аҳамиятга эга бўлади”, — дейди Ризо Паҳлавий.

Уни асосан собиқ Шоҳ амалдорларининг оилалари ва ҳарбий хизматчилар қўллаб-қувватлайди. Зиёлилар — асосан либераллар ва социалистлар — унга шубҳа билан қарашади ва у мамлакатга “Америка найзалари” билан юклашга тайёр бўлган ҳокимиятнинг самарадорлигига ишонмайдилар.

Кўпчилик Ризо Паҳлавий даврида монархиянинг тикланиши Эронни яна бир бор ташқи ўйинчиларга қарам қилади, деб ҳисоблашади, худди 1979 йилги Ислом инқилобидан олдинги каби.

Қатъиятсизлар коалицияси

Эрон демократлари сургундаги алоҳида мухолифат гуруҳини ифодалайди. Унга чап ва либерал ҳаракатларнинг тарафдорлари киради.

Турли вақтларда ҳаракатнинг авангардини турли сиёсий партиялар вакиллари ифодалаган, улар ё ўз фаолиятини тўхтатган ёки олдинги йиллардаги норозилик намойишлари пайтида қўлга киритилган обрўни йўқотган. Ҳозирда ҳаракатнинг ядросини зиёлилар ташкил этади: университет профессорлари, журналистлар, муҳандислар ва фуқаролик ҳуқуқлари фаоллари. Бу гуруҳ чет элда ўтказадиган митингларда Эрондан ҳижрат қилган кўк ёқали ишчилар ҳам тез-тез кўринади.

Демократлар Эронда республика бошқарув шаклини сақлаб қолиш тарафдори ва энг муҳими, дин ва давлатнинг ажратилишини талаб қилади.

Уларнинг кун тартибига аёллар ҳуқуқлари, миллий озчиликларни ҳимоя қилиш ва охир-оқибат Эронда Ғарб услубидаги сиёсий тизимни яратиш ҳам киради.

Бироқ, бу ҳаракатнинг барча вакиллари АҚШ ва Исроил сиёсатини, айниқса, ўз мамлакатларига ракета зарбаларини қўллаб-қувватламайди. Масалан, “Менинг яширин эркинлигим” ҳаракати раҳбари Масиҳ Алинажот ҳужумлар “Эрон мухолифатининг ғалабага бўлган умидларини кўмиб ташлаганини” таъкидлади.

Март ойи бошида АҚШда Эрон Олий раҳбари Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг ўлдирилишидан кейин бўлиб ўтган митингларда қарама-қарши фикрлар ҳам эшитилди. Баъзи намойишчилар “босқинчининг ўлими”дан хурсанд бўлишди, бошқалари эса АҚШни Эронга нисбатан номувофиқ сиёсати учун танқид қилишди.

“Агар Трамп демократия ёки Эрон халқининг фаровонлиги ҳақида қайғурганида, у Эрон иқтисодиётига қарши шафқатсиз санкцияларни бекор қилган бўлар эди, бу эса ишлайдиган эронликларнинг ўзларини боқишини имконсиз қилди” — дейди Эрон сиёсий сургуни Лаян Фулейхон.

Эрон халқ мужоҳидлари ташкилотининг чап қанот жангарилари демократлар ва монархистлар ўртасидаги қарама-қаршиликда алоҳида ўрин тутади. Унинг тарафдорлари бир вақтлар Ислом инқилобини олқишлашган, аммо тез орада ўзларини қонундан ташқарида, деб топиб, асосан Европа мамлакатларига қочишга мажбур бўлишган.

Ўнлаб йиллар давомида бу гуруҳ Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси нишонларига, Эрон ҳарбийларига ва дипломатик муассасаларига қарши террористик ҳужумлар уюштирган. Баъзи маълумотларга кўра, ташкилотнинг ухлаб ётган ҳужайралари ҳали ҳам Эронда фаол.

Илгари чап қанот жангарилари АҚШ, Исроил ва монархия тарафдорларини очиқчасига танқид қилиб, уларни “хорижий босқинчиларга қарам” бўлган эски режимни тиклашга уринишда айблашган. Бугунги кунда эса, аксинча, улар АҚШ ва Исроил ҳарбий операцияси ҳақида кенг қамровли баёнотлар беришдан қочишади. Шунга қарамай, ўтган йилнинг ўрталарида Эрон халқ мужоҳидлари ташкилоти раҳбари Марям Ражави Эрон халқи зарур деб ҳисоблаган ва етарли куч тўплаганида “режимни мустақил равишда ағдариб ташлашини” айтганди.

Март ойи бошида ташкилот веб-сайтида миллий қаршилик кенгашини тузиш режалари ҳам эълон қилинди. Эрон халқ мужоҳидлари ташкилоти раҳбариятининг фикрига кўра, бу орган вақтинчалик ҳукумат тузиши ва кейин “суверенитетни Эрон халқига топшириши” керак.

“Диктатурага ўлим! Ҳокимият халққа, мустамлакачи қироллар ва реакцион шайхга эмас” — дейилади Эрон халқ мужоҳидлари ташкилоти раҳбарияти расмий мурожаатида.

Бироқ, Эрондаги энг кучли ва энг уюшган мухолифат кучи миллий озчиликлар — курдлар, озарбайжонлар, туркманлар ва арабларни ифодаловчи партиялар ва ташкилотлар бўлиб қолмоқда. Ҳукуматнинг миллатчи сиёсатидан норози бўлган уларнинг вакиллари урушдан анча олдин сиёсий ва ҳарбийлаштирилган тузилмаларни яратдилар.

Назарий жиҳатдан, бу тузилмалар мумкин бўлган миллий инқилобнинг “пиёда аскарлари”га айланиши мумкин.

Эроннинг умумий аҳолисининг 60 фоизи этник форслардир.

2019 йилда Озарбайжон демократик иттифоқи, Эрон демократик ва дунёвий республика ҳаракати, Аҳваз демократик кафолатлар партияси, Эрон Курдистон демократик партияси, Курдистон демократик партияси, Курдистон комала партияси, Балужистон халқ партияси, Фадайян халқ ташкилоти, Эрон чап социалистларининг вақтинчалик кенгаши ва Комала Курдистон ишчилар партияси оятуллоҳлар режимига қаршилик кўрсатиш учун кенг иттифоқ тузиш тўғрисида меморандум имзоладилар.

Улар иттифоқнинг мақсади “дин ва давлатни ажратишга асосланган парламент республикаси шаклидаги демократик тизим” қуриш эканлигини таъкидладилар.

Бундан ташқари, коалиция қуйидагиларни талаб қилади:

-дин эркинлигини ўрнатиш;

-унитар бошқарув тизимидан федерал бошқарув тизимига ўтиш;

-динидан қатъи назар, фуқаролар учун ҳуқуқий тенгликни таъминлаш;

-ўлим жазосини бекор қилиш;

-ислом фундаменталист қонунларини бекор қилиш;

-фуқароларнинг сиёсий ҳаётда эркин иштирокини таъминлаш.

Шу билан бирга, меморандумда Эрон Ислом Республикасини “тўлиқ ўзгартириб бўлмайди”, яъни ҳозирги режим остида “Эрон халқининг демократик талабларининг бирортаси ҳам бажарилмайди” дея таъкидланган.

“Эрон Ислом Республикасини ағдариш ва унинг барча институтларини тарқатиб юбориш Эронда демократик сиёсий тизимни ўрнатишнинг биринчи ва энг муҳим шартидир”, — дейилади Эрон мухолиф партиялари иттифоқи меморандумида.

Бироқ, тартибсизликлар ва ички келишмовчиликлар шароитида бу иттифоқ қисқа муддатли бўлиши мумкин. Аммо шунда ҳам миллий озчиликлар, айниқса курдлар, қуролли курашдан воз кечишлари эҳтимолдан йироқ.

“Amalnews” ҳарбий таҳлил порталига кўра, Эрон курдлари Сурия ёки Ироқда бўлсин, ҳар қандай курд гуруҳига қараганда автономия учун қуролли курашнинг энг узоқ тарихига эга. Уларнинг мухолифати чуқур тузилган ва ўз давлат тузилмаларини яратиш тажрибасига эга.

Энг радикал гуруҳлар Курдистон эркин ҳаёт партияси ва Курдистон озодлик партияси ҳисобланади. Улар Эронда террорчи ташкилотлар деб эълон қилинган ва Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси ва бошқа хавфсизлик кучларига қарши қуролли курашда катта тажрибага эга. Уларнинг штаб-квартираси қўшни Ироқда жойлашган.

Кўплаб Курдистон озодлик партияси аъзолари Ироқдаги исломий террорчи гуруҳларга қарши курашиш учун Ғарб инструкторлари томонидан ўқитилган.

“Ҳозирги вазият... ва олдинги йиллар ўртасидаги асосий фарқ Эрондаги курд партия гуруҳлари ва Ғарб разведка агентликлари ўртасидаги мисли кўрилмаган мувофиқлаштириш даражасидир. Партиялар илгари ўзаро тўқнашган бўлса, энди улар Ироқ Курдистонида ягона штаб-квартирада бирлашдилар”, — дея таъкидлайди “Amalnews” таҳлилчилари.

АҚШ президенти Доналд Трамп айнан курд қуролли гуруҳларига умид қилаётган кўринади. Эронда операция бошланганидан сўнг, у ушбу ташкилотлар раҳбарлари билан махфий музокаралар олиб борган. Суҳбат тафсилотлари ошкор қилинмаган бўлсада, CNN манбалари Марказий разведка бошқармаси аллақачон Эронда қўзғолонга тайёргарлик кўриш учун курд кучларини қуроллантириш устида ишлаётганини даъво қилмоқда.

“Бизнингча, энди бизда [Эронда қуролли қўзғолонни қўзғатиш] учун катта имконият бор”, — деган CNN манбаси Америка хавфсизлик кучларидаги анонимлик шарти билан.

Сиёсий ҳаракатни бошқаришга қодир етакчилар йўқ

Россия Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг катта илмий ходими ва Москва давлат университетининг Осиё ва Африка тадқиқотлари институти доценти, тарих фанлари доктори Элена Дунаеванинг таъкидлашича, Эронда Ислом Республикаси режимига қарши уюшган мухолифат ҳеч қачон мавжуд бўлмаган. Шу ўринда у мамлакатдаги норозилик намойишлари деярли ҳар доим ўз-ўзидан бўлиб келганини тушунтирди. Шунинг учун, норозилик муҳитидан кучли сиёсий раҳбарларнинг пайдо бўлиши бугунги кунда ҳам эҳтимолдан йироқ.

“Эронликларнинг катта қисми мамлакат жиддий ислоҳотларга муҳтожлигига чин дилдан ишонишади — ҳам ижтимоий, ҳам сиёсий ҳаётда. Бу биринчи навбатда қатъий диний нормаларни бекор қилиш ва иқтисодий муаммоларни ҳал қилиш билан боғлиқ. Айнан шунинг учун одамлар кўчаларга чиқмоқда. Бироқ, сўнгги йилларда мамлакатда ягона норозилик маркази пайдо бўлмади — фақат тарқоқ гуруҳлар”, — дейди эксперт.

Шу билан бирга, шарқшуноснинг сўзларига кўра, ҳукмрон палатанинг намойишчилар орасида машҳурлиги жуда пастлигича қолмоқда.

Кўпчилик Эрон тахтининг вориси Ризо Паҳлавийни “ҳеч қачон ўз халқининг ҳаётига қизиқиш билдирмаган” қобилиятсиз сиёсатчи деб билади.

“Бу одам 16 ёшидан бери АҚШда яшаб келган. У сўнгги йиллардан ташқари ҳеч қачон ўзини Эрон мухолифати етакчиси деб эълон қилмаган. Ризо Паҳлавий эски элитанинг монархия тарафдорлари вакилларининг жуда тор қатламини ифодалайди”, — дейди Элена Дунаева.

Шоҳ режими байроқларининг норозилик намойишларида тобора тез-тез пайдо бўлиши ҳақидаги саволга жавобан эксперт баъзан ҳатто Эрон ҳукумати ичидаги ислоҳотчи доиралар ҳам эски геральдикани қайтариш тарафдори эканлигини тушунтиради. Бироқ, намойишчиларнинг ўзлари бу байроқни сургундаги ҳукмрон палатани қўллаб-қувватлаш белгиси сифатида эмас, балки миллий қаршилик рамзи сифатида кўпроқ ишлатишади.

Уч рангли байроқдаги шер ва қуёш қадим замонлардан бери Форс давлатчилигини рамзий маънода ифодалайди ва фақат охирги Шоҳ даври билан боғлиқ бўлмаслиги керак.

“Аммо норозилик намойишларида монархистик шиорлар эшитилган тақдирда ҳам, бу Риза ёки унинг атрофидагиларга нисбатан ҳамдардликни англатмайди. Кўпчиликнинг онгида ҳозирги шаҳзоданинг бобоси Ризо Шоҳ Паҳлавий Эроннинг сўнгги муносиб ҳукмдори бўлиб қолмоқда. XX аср бошларида у мамлакатни феодал қолоқликдан олиб чиқди, кенг кўламли модернизацияни амалга оширди, Эронни мустамлакачилик қарамлигидан озод қилди, дунёвий режим ўрнатди ва демократик ислоҳотларни бошлади”, — дея хулоса қилади таҳлилчи.

Сўнгги йилларда Эронда бўлиб ўтган энг йирик норозилик намойишлари ички муаммолар, биринчи навбатда иқтисодий муаммолар туфайли юзага келди. Айнан шу муаммолар ўтган йил охирида юз минглаб одамларни кўчаларга олиб чиқди. Намойишлар миллий валютанинг қулаши ва нархларнинг кескин кўтарилишидан кейин бошланди ва тезда бутун мамлакат бўйлаб тарқалди.

Ҳозирги уруш ҳали янги норозилик тўлқини учун катализаторга айланмади.

АҚШ ва Исроилнинг бомбардимонлари фонида Эрон мухолифати ички норозиликни ҳукуматга уюшган босимга айлантира олмади.

Норозилик фаолияти чекланганлигича қолмоқда ва жамиятнинг бир қисми, ҳеч бўлмаганда вақтинча, ташқи таҳдид олдида ҳукумат атрофида бирлашди. Шу билан бирга, уруш хавфсизлик кучларига вазиятни назорат қилиш учун қўшимча имкониятлар берди.

“Агар кимдир душманнинг хоҳиш-истакларига мувофиқ ҳаракат қилса, биз энди уларни шунчаки норозилик билдирувчилар сифатида эмас, биз уларни душман сифатида кўрамиз. Ва биз уларга душманга қандай муносабатда бўлсак, шундай муносабатда бўламиз”, — деди Эрон Миллий полицияси бошлиғи Аҳмад-Ризо Радан.

Шунга қарамай, норозиликнинг ўзи йўқолмади. Иқтисодий инқироз, санкциялар ва сиёсий изоляция Эрон режимининг барқарорлигига путур етказишда давом этмоқда. Бироқ, бу салоҳият ҳали сиёсий ҳаракатга ёки уни бошқаришга қодир етакчиларга айланмаган.