Тамаки саноати дунё миқёсида бир йилда 940-950 миллиард доллар айланмага эга улкан иқтисодий тизимдир. Бу рақамлар ортида нафақат маҳсулот сотиш, балки давлатлар бюджетини тўлдирувчи асосий манбалардан бири — акциз солиқлари ҳам мавжуд. Сўнгги маълумотларга кўра, дунё давлатлари бир йил давомида тамаки маҳсулотлари олди-сотдисидан 430 миллиард доллардан ортиқ солиқ ундирмоқда. Бироқ иқтисодий мантиқ шуни кўрсатадики, ушбу даромад аслида визуал алдов ҳисобланиб, тамаки истеъмоли оқибатида юзага келадиган тиббий харажатлар ва иш қобилиятини йўқотиш билан боғлиқ зарарлар бир йилда глобал иқтисодиётга 1,4 триллион доллар миқдорида зарар келтирмоқда. Яъни, саноатдан олинаётган ҳар бир доллар солиқ тушуми соғлиқни сақлаш тизимидаги уч баробар кўп харажат билан қопланмоқда.

Ижтимоий жиҳатдан бозор трансформацияси никотинга қарамликнинг янги занжирини шакллантирди. Анъанавий сигаретлар истеъмоли камайиб бораётган бўлсада, уларнинг ўрнини юқори технологияли тутунсиз қурилмалар эгалламоқда. Бир йилда дунё бўйлаб электрон сигаретлар ва иситиладиган тамаки маҳсулотларидан фойдаланувчилар сони 90 миллион кишига етган. Бу тенденция иқтисодий оқимларни сақлаб қолишга хизмат қилсада, ижтимоий нуқтаи назардан ёш авлод ўртасида янги турдаги оммавий қарамликни келтириб чиқарди. Натижада, саноат энди шунчаки тамаки баргини эмас, балки «хавфсизроқ» деб тақдим этилаётган, аммо узоқ муддатли ижтимоий харажатлари ҳали тўлиқ баҳоланмаган никотин етказиб бериш иқтисодиётини бошқармоқда.

Глобал истеъмол географияси ва кашанданинг йиллик «бюджети»

Тамаки истеъмоли дунё бўйлаб бир хил тақсимланмаган. Иқтисодий ривожланиш даражаси ва давлатнинг акциз сиёсати истеъмол кўрсаткичларига бевосита таъсир қилади. Тадқиқотларга кўра, чекувчиларнинг 80 фоизи дунёдаги паст ва ўрта даромадли мамлакатларда истиқомат қилади.

Энг кўп тамаки истеъмол қиладиган бешта давлат:

• Науру ва Кирибати: аҳолининг қарийб 40-50 фоизи мунтазам чекувчилар.
• Болгария ва Сербия: Европадаги энг юқори кўрсаткич, катталар ўртасида чекиш даражаси 35-39 фоиз.
• Индонезия: дунёдаги энг йирик тамаки бозорларидан бири, эркакларнинг 70 фоиздан ортиғи чекади.
• Хитой: абсолют рақамларда етакчи — бир йилда дунё бўйича чекиладиган ҳар учинчи сигарет айнан Хитой ҳиссасига тўғри келади. 300 миллион нафардан ортиқ чекувчи.
• Чили ва Греция: Лотин Америкаси ва Жанубий Европадаги энг юқори истеъмол нуқталари.

Истеъмол даражаси аҳоли сонига нисбатан фоиз ҳисобида юқоридаги давлатларда энг юқори кўрсаткичга эга.

Бир нафар чекувчи бир йилда қанча пул сарфлайди?

Бу рақам чекадиган инсонинг қайси давлатда яшаши ҳамда маҳаллий солиқларга боғлиқ. Мантиқий боғлиқлик шундаки, тамаки нархи ошгани сари чекувчининг йиллик харажатлари ортади, аммо истеъмол ҳажми дона ҳисобида камаяди.

• Юқори даромадли давлатлар: Австралия, Янги Зеландия, Буюк Британия. Ушбу мамлакатларда бир қути сигарет нархи 20-30 доллар атрофида бўлиб, кунига бир қути чекадиган одам бир йилда ўртача 7 000 – 10 000 доллар маблағни тамаки сотиб олишга сарфлайди.
• Ўрта даромадли давлатлар: МДҲ мамлакатлари, Туркия, Шарқий Европадаги давлатларда бир қути сигарет нархи ўртача 2-4 долларни ташкил этади. Бир йиллик харажат ўртача 800 – 1 500 долларга тенг.
• Паст даромадли давлатларда йиллик харажати тахминан 300-500 доллар атрофида бўлиши мумкин, бироқ бу маблағ чекувчининг умумий даромадига нисбатан олинса, масалан, йиллик даромадининг 20-30 фоизи мана шу заҳри қотилга кетиши мумкин.

Чекувчининг йиллик харажатлари нафақат унинг шахсий ҳамёнига, балки оилавий бюджетига ҳам зарар етказади. Бир йилда сигаретга сарфланган маблағ кўп ҳолларда сифатли озиқ-овқат, таълим ёки тиббий суғурта харажатларидан воз кечиш ҳисобига шаклланиши ҳам мумкин.

«Тутунсиз келажак» — янги молиявий занжир

Тамаки гигантлари анъанавий сигаретлар бозори қисқараётганини англаган ҳолда, ўз бизнес моделларини бутунлай янги технологик занжирга ўтказди. Бу трансформация шунчаки «соғлиқ ҳақида қайғуриш» эмас, балки кашандаларни узоқ муддатли ва қимматроқ «электрон занжир»га боғлаш стратегиясидир. Мантиқий боғлиқлик шундаки, анъанавий сигарет бир марта ёниб битадиган маҳсулот бўлса, янги авлод қурилмалари доимий равишда қимматбаҳо аксессуарлар ва махсус «стик»лар сотиб олишни талаб қилади.

Бир йилнинг ўзида дунё бўйлаб тутунсиз маҳсулотлардан тушадиган даромад 35-40 миллиард долларга етади. Корпорациялар учун бу йўналиш анъанавий сигаретга қараганда 2-3 баробар кўпроқ фойда келтиради. Сабаби технологик маҳсулот сифатида улар кўпинча анъанавий сигаретларга қўйиладиган қатъий акциз чекловларидан «айланиб ўтади» ёки пастроқ солиқ ставкасига тортилади. Натижада, бир кашанданинг йиллик харажатлари электрон қурилмаларга ўтганда, техник хизмат кўрсатиш ва «стик»лар нархи ҳисобига 20-30 фоизга ортиши кузатилмоқда.

Ижтимоий нуқтаи назардан, бу трансформация «никотин қарамлигини модернизация қилиш» деб аталмоқда. Саноат гигантлари ўсмирлар ва ёшлар қатламини айнан «зарари камроқ» ва «замонавий» деган маркетинг тузоғи орқали қамраб олди. Бир йил ичида глобал миқёсда электрон сигарет истеъмолчиларининг чорак қисмини айнан илгари ҳеч қачон тамаки чекмаган ёшлар ташкил этганлиги бу занжирнинг қанчалик самарали ишлаётганини кўрсатади. Иқтисодий мантиқ оддий: кашанда қанчалик эрта «электрон занжир»га боғланса, унинг умри давомида корпорацияга келтирадиган фойдаси шунчалик юқори бўлади.

Тиббий оқибатлар: инсон организми учун секин таъсир этувчи заҳар

Ҳар йили дунё бўйлаб тамаки истеъмоли оқибатида 8 миллион нафардан ортиқ инсон вафот этади. Бу кўрсаткичнинг даҳшатли томони шундаки, қурбонларнинг 1,3 миллиондан ортиғи чекмайдиган, аммо тамаки тутунидан нафас оладиган «пассив кашандалар»дир.

Ўлим ҳолатларининг асосий қисми қуйидаги касалликлар занжири орқали содир бўлади:

• Онкологик касалликлар: ўпка саратони ҳолатларининг 85-90 фоизи айнан тамаки билан боғлиқ. Шунингдек, оғиз бўшлиғи, томоқ, қизилўнгач ва буйрак саратони хавфи кашандаларда чекмайдиганларга нисбатан 15-30 баробар юқори.
• Юрак-қон томир тизими: тамаки томирларни торайтириб, қон айланишини қийинлаштиради. Бир йилда дунё бўйича инсульт ва инфаркт туфайли вафот этаётган ҳар тўртинчи одамнинг ўлимига тамаки сабабчи бўлади.
• Нафас йўллари: сурункали обструктив ўпка касаллиги кашандаларнинг доимий ҳамроҳидир. Бу касаллик ўпка тўқималарини қайтмас даражада шикастлайди ва инсонни нафас қисишига маҳкум қилади.

Электрон сигарет ва янги хавфлар

Зарари камроқ деб тақдим этилаётган электрон қурилмалар ҳам тиббий жиҳатдан хавфсиз эмас. Уларнинг таркибидаги ароматизаторлар ва оғир металлар ўпкада бронхиолит каби оғир яллиғланишларни келтириб чиқаради. Бир йилда дунё бўйлаб минглаб ёшлар айнан электрон сигаретлардан келиб чиқадиган ўпка шикастланиши ташхиси билан шифохоналарга ётқизилмоқда. Никотин қандай шаклда бўлмасин (тутун ёки буғ), у қон босимини оширади ва юракка ортиқча юклама беради. Тамаки истеъмол қилувчи инсон ўз умрини ўртача 10-15 йилга қисқартиради. Бу шунчаки шахсий йўқотиш эмас, балки жамият учун сифатли кадрлар ва соғлом ота-оналарни бой бериш демакдир.

Глобал назорат ва қаршилик: «тамакисиз дунё» сари тўсиқлар

Дунё давлатлари тамаки истеъмолини камайтириш учун турли стратегияларни қўлламоқда, бироқ бу жараён иқтисодий ва сиёсий манфаатлар тўқнашуви туфайли секин кечмоқда. Маълум бир давлат тамаки савдосини чеклагани сари, бюджетга тушадиган акциз тушумлари камаяди ва ноқонуний бозор улуши ортади. Мазкур иқтисодий тузоқ кўплаб ҳукуматларни кескин чоралар кўришдан тўхтатиб турибди.

2026 йилга келиб глобал миқёсда қуйидаги асосий ечимлар занжири шаклланмоқда:

• Тамакисиз авлоди: Янги Зеландия ва Буюк Британия каби давлатлар маълум бир йилдан кейин туғилган ёшларга тамаки сотишни умрбод тақиқловчи қонунларни жорий этди.
• Нейтрал қадоқлаш: дунёнинг 20 дан ортиқ мамлакатида тамаки қутиларидан бренд логотиплари олиб ташланди. Мантиқий занжир оддий: визуал жозибадорлик йўқолса, айниқса ёшлар ўртасида маҳсулотга қизиқиш пасаяди.
• Электрон қурилмаларни қатъий назорат қилиш: Австралия каби давлатлар электрон сигаретларни фақат дорихоналарда, шифокор рецепти билан сотиш тизимига ўтди.

Танлов ва масъулият

Тамаки саноати — бу инсон саломатлиги эвазига қурилган улкан молиявий империя. Бир йилда юзага келадиган 1,4 триллион долларлик иқтисодий зарар ва 8 миллиондан ортиқ ўлим ҳолати бу саноатнинг асл юзидир. Мантиқий хулоса шуки, тамакига қарши кураш фақат тақиқлар билан эмас, балки жамиятнинг онгли равишда «никотин занжири»дан чиқиши билан амалга ошади.

Бугунги кунда дунё ҳамжамияти танлов қаршисида: қисқа муддатли солиқ тушумлари ёки узоқ муддатли соғлом миллат? 2026 йилги тенденциялар шуни кўрсатадики, инсоният аста-секин бўлсада, иккинчи йўлни танламоқда.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.