Bugungi kunda AQSH hamda Eron oʻrtasidagi ziddiyat dunyo ommaviy axborot vositalari eʼtibor markazida boʻlib turibdi. Iqtisodiy tahlilchilar yuz berishi mumkin boʻlgan mazkur ehtimoliy toʻqnashuv nafaqat global siyosiy jarayonlarni, balki jahon iqtisodiyotiga ham misli koʻrilmagan zarar berishini taʼkidlashmoqda.

Geografik jihatdan dunyoning energetik “jon tomiri” hisoblangan Hoʻrmuz boʻgʻozi aynan Eronning ham harbiy, ham siyosiy taʼsirida turadi. Mazkur boʻgʻoz orqali har kuni jahon bozoriga chiqariladigan umumiy neftning qariyb 20-30 foizi olib oʻtiladi. Agar harbiy harakatlar natijasida boʻgʻoz minalashtirilsa yoki Eron tomonidan blokada qilinsa, bu neft bozorida misli koʻrilmagan “shok” effektini keltirib chiqaradi. Ekspertlar bunday ssenariyda jahon bozoridagi neft narxi bir kechaning oʻzida barreliga 120-150 dollargacha koʻtarilishini prognoz qilmoqda. Bu shunchaki raqamlar emas, balki Saudiya Arabistoni, Iroq va Quvayt kabi gigant eksportyorlarning tashqi bozor bilan aloqalari uzilib qolishi demakdir.

Vaziyat faqat neft bilan cheklanib qolmaydi, balki suyultirilgan tabiiy gaz bozorini ham falaj holatiga keltiradi. Bugungi kunda jahon gaz eksportining deyarli toʻrtdan bir qismini taʼminlaydigan Qatar oʻz yuklarini aynan Hoʻrmuz boʻgʻozi orqali yetkazib beradi. Rossiya gazidan voz kechgan Yevropa va jadal rivojlanayotgan Osiyo iqtisodiyoti uchun Qatarning gaz oqimi toʻxtashi energetik inqirozni keltirib chiqarishi mumkin. Gaz tanqisligi fonida ishlab chiqarish toʻxtashi, elektr energiyasi narxining keskin oshishi va sanoat korxonalarining yopilishi zanjirsimon reaksiya berib, global iqtisodiy pasayishni boshlab berishi mumkin.

Global logistika va taʼminot zanjirining uzilishi

Energetika inqirozi logistika xarajatlarining karrasiga oʻsishiga sabab boʻladi. Kemalar uchun sugʻurta stavkalarining bir necha barobar oshishi va xavfsiz yoʻllarni qidirish jarayonidagi kechikishlar deyarli barcha mahsulotlar narxining qimmatlashishiga olib kelishi mumkin.

Energetika sektoridagi bu siljishlar, oʻz navbatida, global logistika va taʼminot zanjirlarining mutlaqo izdan chiqishiga sabab boʻladi. Chunki urush nafaqat neft tankerlari, balki barcha turdagi savdo kemalari uchun Fors koʻrfazini yopiq hududga aylantiradi. Bunday sharoitda dengiz transporti iqtisodiyotining asosiy tayanchi boʻlgan sugʻurta tizimi birinchilardan zararlanadi. Xalqaro sugʻurta kompaniyalari Fors koʻrfaziga kiruvchi kemalar uchun “urush xavfi” stavkalarini bir necha barobar oshirib yuboradi. Kema egalari har bir reys uchun millionlab dollar qoʻshimcha xarajat toʻlashga majbur boʻladi.

Agar Hoʻrmuz boʻgʻozi orqali oʻtadigan suv yoʻllari toʻliq yopilsa yoki xavfli deb eʼlon qilinsa, Fors koʻrfazidan chiquvchi yuklar Afrika qitʼasini — Yaxshi Umid burnini aylanib oʻtishga majbur boʻladi. Bunday aylanma yoʻl kema qatnovi muddatini oʻrtacha 10 kundan 14 kungacha uzaytiradi. Vaqt yoʻqotilishi esa nafaqat yoqilgʻi sarfini oshiradi, balki jahon bozorida konteynerlar tanqisligini keltirib chiqaradi. Oqibatda oziq-ovqatdan tortib yarimoʻtkazgichlargacha boʻlgan barcha taʼminot zanjirlari uziladi. Natijada ishlab chiqarish surʼati pasayib, jahon bozorlarida mahsulot yetishmovchiligi ortadi.

Mintaqaviy iqtisodiyotlarning qulashi

Logistik va energetik inqirozlar fonida Yaqin Sharqdagi boshqa davlatlarning iqtisodiy barqarorligi ham jiddiy xavf ostida qoladi. AQSH va Eron oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashuv mintaqaviy urushga aylanib ketishi, ayniqsa, Saudiya Arabistoni, BAA va Quvayt kabi davlatlarning iqtisodiy tayanchiga zarba berishi tayin.

Bundan tashqari, AQSH hamda Eron oʻrtasida boshlanishi mumkin boʻlgan ehtimoliy urush mintaqaning uzoq yillik iqtisodiy strategiyalarini, ayniqsa, xorijiy investitsiyalarga tayangan loyihalarini barbod qiladi. Jumladan, “Xavfsiz port” maqomini olgan Dubay, Abu-Dabi va Ar-Riyod kabi shaharlardan xalqaro kapitalning shoshilinch chiqib ketishi kuzatilishi mumkin. Shuningdek, mintaqa iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishda asosiy drayver boʻlgan turizm va aviatsiya sohalari — masalan, “Emirates” yoki “Qatar Airways” kabi gigant kompaniyalarning faoliyati xavfsizlik nuqtayi nazaridan cheklanishi trillionlab dollarlik zarar keltiradi.

AQSH va Gʻarb iqtisodiyoti uchun oqibatlari

Mintaqaviy inqirozning koʻlami kengayishi bilan urushning iqtisodiy oqibatlari okean ortiga — AQSH va Gʻarbiy Yevropa bozorlariga ham koʻchadi. Harbiy harakatlar Qoʻshma Shtatlarning oʻzi uchun ham nihoyatda qimmatga tushishi muqarrar, chunki zamonaviy urushlarni moliyalashtirish federal byudjet va davlat defitsitiga misli koʻrilmagan bosim yuklaydi. Tarixiy tajribaga tayanadigan boʻlsak, Iroq va Afgʻonistondagi operatsiyalar AQSH soliq toʻlovchilariga 8 trillion dollardan koʻproqqa tushgan edi. Eron bilan yuzaga kelishi mumkin boʻlgan keng koʻlamli toʻqnashuvda esa birgina aviatsiya va raketa zarbalari uchun ishlatiladigan zamonaviy texnikalarga sarflanadigan oylik xarajatlar 10-15 milliard dollarni tashkil etishi prognoz qilinmoqda. Bu xarajatlar AQSHning allaqachon 34 trillion dollardan oshib ketgan davlat qarzi yukini yanada ogʻirlashtirib, moliya bozorida dollarga boʻlgan ishonchni pasaytirishi mumkin.

Hoʻrmuz boʻgʻozining yopilishi ortidan kelib chiqadigan narxlar ortishi xavfi AQSH va Yevropa iqtisodiyotiga yangi inflyatsiya toʻlqinini keltirib chiqaradi. Neftning barreliga 150 dollargacha qimmatlashishi benzin va elektr energiyasi narxini kamida 30-50 foizga oshishiga sabab boʻladi. Bu esa Markaziy banklarni, xususan, Federal rezerv tizimi va Yevropa Markaziy bankini isteʼmol narxlari oʻsishini jilovlash uchun foiz stavkalarini keskin koʻtarishga majbur qiladi. Yuqori foiz stavkalari esa kreditlarning qimmatlashishiga, koʻchmas mulk bozorining “muzlashiga” va biznes faolligining pasayishiga olib keladi. Natijada, Gʻarb davlatlari iqtisodiy oʻsishning toʻxtashi va bir vaqtning oʻzida narxlarning surunkali oshishi kabi xavfli oqibatlarga yuz tutadi.

Xitoy va Rossiyaga taʼsiri

AQSH hamda Eron oʻrtasidagi ehtimoliy urush Xitoy va Rossiyaning manfaatlariga butunlay boshqacha taʼsir koʻrsatishi mumkin. Xitoy uchun bu ssenariy energetik fojia bilan barobardir, chunki Pekin Eron neftining eng yirik xaridori hisoblanadi. Maʼlumotlarga koʻra, Erondagi neft eksportining qariyb 90 foizi Xitoyga yoʻnaltiriladi. Neft yetkazib berishning toʻxtashi va narxlarning keskin oshishi Xitoy iqtisodiy oʻsishini sekinlashtirishi mumkin. Bu esa global ishlab chiqarish zanjirining “dvigateli” toʻxtab qolishi bilan barobar. Pekinning energetika xavfsizligiga berilgan bunday zarba uni nafaqat iqtisodiy, balki diplomatik jihatdan ham AQSHga qarshi keskin pozitsiya egallashga va muqobil toʻlov tizimlarini tezlashtirishga majbur qiladi.

Rossiya uchun esa vaziyat ikki yoqlama xarakterga ega. Bir tomondan, jahon bozorida neft va gaz narxining keskin koʻtarilishi Rossiya davlat byudjetiga qoʻshimcha milliardlab dollar daromad keltiruvchi qisqa muddatli “sovgʻa” boʻladi. Biroq, global iqtisodiyotning beqarorlashishi va asosiy savdo hamkorlarining, jumladan Xitoyning sotib olish qobiliyati pasayishi uzoq muddatda Rossiya iqtisodiyoti uchun ham salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, AQSH diqqatining Yaqin Sharqqa qaratilishi Rossiyaga geosiyosiy maydonda manyovr qilish imkonini bersada, global logistika va moliyaviy tizimdagi tartibsizliklar barcha xomashyo eksportyorlari kabi Rossiyaning ham strategik rejalarini buzib yuboradi.

Gumanitar va demografik inqirozning iqtisodiy yuki

Urushning sof moliyaviy va geosiyosiy oqibatlari ortida gumanitar va demografik inqiroz yashiringan. Eron aholisi 85 milliondan ortiq ekanini hisobga olsak, keng koʻlamli harbiy toʻqnashuv nafaqat mintaqa, balki butun Yevrosiyo qitʼasi uchun misli koʻrilmagan migratsion bosimni keltirib chiqaradi. Millionlab eronlik qochqinlarning Turkiya, Iroq va Oʻrta Osiyo davlatlari orqali Yevropaga yoʻl olishi bu mamlakatlar iqtisodiyoti uchun kutilmagan ijtimoiy xarajatlarni yuklaydi. Qochqinlarni joylashtirish, oziq-ovqat va tibbiy yordam bilan taʼminlash uchun ketadigan mablagʻlar qoʻshni davlatlar byudjetida ulkan defitsitlarni yuzaga keltirib, ichki ijtimoiy barqarorlikka ham raxna solishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, AQSH va Eron oʻrtasidagi ehtimoliy urush — bu shunchaki ikki davlatning qurolli toʻqnashuvi emas, balki global iqtisodiy arxitekturaning poydevorini silkituvchi “energetik va logistik sunami”dir. Hoʻrmuz boʻgʻozidagi birgina portlash jahon bozorida narxlar zanjirini uzib, har bir xonadon hamyoniga taʼsir qiluvchi inqirozni boshlab berishi mumkin.

Hamidov Eʼzozbek tayyorladi.