2025 йилнинг сўнгги кунлари жаҳон хом ашё биржаларида олтин нархи рекорд даражада ўсиб, унинг бир унциясини қиймати 4 539 долларгача етди. Натижада ўтган йил давомида олтин нархи 72 фоиздан ошиб, 1979 йилдан бери энг катта йиллик ўсиш кўрсаткичига яқинлашди.

Олтин ортидан кумуш ҳам кескин қимматлаб, унинг нархи 75,97 долларга етди ва тарихий рекордни янгилади. Кумуш ўтган йил бошидан буён 150 фоизга кўтарилиб, ўсиш суръати бўйича олтиндан ҳам юқори натижа кўрсатди.

Олтин нега қимматлашяпти?

Экспертлар таҳлилларига кўра, олтин нархининг кўтарилишига бир нечта омил бир вақтда таъсир қилмоқда.

Биринчидан, АҚШда фоиз ставкалари яна пасайтирилиши мумкинлиги ҳақидаги кутилмалар кучайди. Фоизлар пасайиши эҳтимоли ошса, инвесторлар фоиз берадиган инструментлардан кўра қийматини сақлайдиган активларга кўпроқ қизиқади. Олтин шундай активлардан бири ҳисобланади.

Иккинчидан, геосиёсий ва савдо кескинликлари кучайгани сайин инвесторлар хавфсиз активларга ўтади. Тарихан шундай вазиятларда олтинга талаб юқори бўладиган «ҳимоя активи» сифатида қаралади.

Учинчидан, марказий банклар томонидан мунтазам олтин хариди нархни қўллаб-қувватлаяпти. Марказий банклар қисқа муддатли фойда ортидан қувмайди. Улар узоқ муддатли захира сиёсати доирасида ҳаракат қилади. Шу сабаб бу талаб бозорда барқарор «таянч» яратади.

Тўртинчидан, АҚШ долларининг заифлашуви олтинни хорижий харидорлар учун нисбатан арзонроқ қилади ва талабни оширади.

Бешинчидан, декабрь ойига хос мавсумий омиллар ҳам рол ўйнаши мумкин.

StoneX компанияси таҳлилчиси Матт Симпсон йил охирида олтин ва кумуш кўпинча ижобий натижа беришини, бироқ савдо ҳажмлари камайгани сайин фойдани қайд этиш, яъни кўтарилган нархда сотиб фойда олиш ҳолатлари кўпайиши мумкинлигини таъкидлайди. Бу эса рекордлардан кейин қисқа муддатли тебраниш эҳтимолини кучайтиради.

Кумуш нега қимматлади?

Кумуш нархининг олтиндан ҳам тез ўсишига икки омиль сабаб бўлаётгани қайд этилади. Жумладан, инвестициялар оқимининг кучайиши ва таъминотдаги чекловлар. Кумуш бозори нисбатан тор бўлгани учун талаб ошиши нархда кескин сакрашларни келтириб чиқариши мумкин. Шу билан бирга, таклиф тезда кўпайиб кетмаслиги нархни янада юқорига олиб чиқади.

Ўзбекистон учун олтин катта имконият

Олтин Ўзбекистон учун жуда муҳим ресурс. У экспортдан тушадиган даромадга ҳам, валюта бозорига ҳам, давлат бюджетига ҳам бир вақтда таъсир қилади. 2025 йилнинг 9 ойи мобайнида Ўзбекистон 9,9 млрд долларлик олтин сотди. Бу умумий экспортнинг тахминан учдан бир қисмига тенг. Олтин нархи баланд бўлса, худди шу миқдордаги олтинни сотиш ҳам кўпроқ доллар олиб келади ва ташқи савдодаги босимни камайтиради. Ўзбекистонда олтин қимматлашгани сабаб олтин-валюта захиралари 60 млрд доллардан ошди. Бу 2025 йил бошига нисбатан 20 млрд долларга кўп. Захиранинг кўпайиши валюта курси кескин тебранса ҳам иқтисодиёт учун «ёстиқча» бўлиб хизмат қилади ва ташқи тўловларни бажаришни енгиллаштиради. Олтин сектори ресурс солиқлари, фойда солиғи ва дивидендлар орқали бюджетга тушумни оширади. 2025 йилда солиқлардан ташқари тушум 81,6 трлн сўм бўлиши кутилмоқда, бу ўтган йилга нисбатан 38,6 фоизга кўп.

Бу жараёнда Навоий кон-металлургия комбинати асосий рол ўйнайди. 2026 йил прогнозига кўра, унинг бюджетдаги улуши 20,2 фоизга етиб, қарийб 75 трлн сўмни ташкил этиши мумкин. Марказий банк хабарига кўра, 2025 йилнинг 9 ойида давлат йиллик харажатлар режасининг 90,4 фоизини бажарган (2024 йилнинг мос даврида 78,1 фоиз). Бу харажатлар ҳажми тезлашганини кўрсатади. Хулоса қилиб айтганда, олтин нархининг юқорилиги Ўзбекистонга ҳозирча валюта тушуми, захиралар ва бюджет бўйича катта таянч бўлиб турибди.

Олтинга боғланиб қолиш хавфи

Олтин нархининг юқорилиги фақат ижобий натижа бермайди. Мутахассислар эътибор қаратаётган асосий хатар — иқтисодиётнинг ресурс сотишдан келадиган даромадга ҳаддан ташқари боғланиб қолиши. Биринчи хатар — экспортнинг катта қисми олтин бўлса, нархлар тушиб кетган пайтда даромадлар ҳам кескин камаяди. Олтин нархининг доим юқори қолишига эса кафолат йўқ. Иккинчи хатар — давлат харажатларининг «янги меъёр»га айланиши. Бугун олтиндан кўп даромад тушса, харажатлар ошади. Эртага нарх пасайса, харажатларни қисқартириш қийин кечиши мумкин. Учинчи хатар — валюта курси орқали экспортга босим.

Иқтисодчи Абдулла Абдуқодиров олтин сотишдан келаётган доллар оқими сўмнинг кучайишига олиб келиши мумкинлигини таъкидлайди. Бу импортни арзонлаштиради, аммо экспортчилар учун рақобатбардошликни пасайтиради: экспортдан тушадиган сўм миқдори камаяди.

Тўртинчи хатар — инфляция. Иқтисодиётга катта пул оқими кириб, харажатлар тезлашса, нотўғри бошқарув шароитида бу нархлар ўсишини кучайтириши эҳтимоли бор.

Кейинги даврда нималар бўлиши мумкин?

Рекорд нархлар доимий ўсиш дегани эмас. Ҳозирги шароитда иккита эҳтимолий йўналиш кўринади:

1. Фоиз ставкалари пасайса — олтин юқори даражада сақланиши мумкин;

2. Геосиёсий ва савдо кескинликлари кучайса — олтинга талаб янада ортиши мумкин.

Олтин ва кумуш нархларининг рекорд даражада ошиши глобал бозорларда ноаниқлик, фоизлар бўйича кутилмалар ва хавфсиз активларга талаб кучайганини кўрсатмоқда. Ўзбекистон учун бу вазият ҳозирча катта молиявий имконият яратмоқда: захиралар ўсмоқда, бюджет тушумлари кучаймоқда ва ташқи балансдаги босим юмшамоқда.

Рекорд нархлар имконият бўлиши мумкин, аммо у барқарор ўсишга айланмаса, нархлар пасайган пайтда иқтисодиёт учун жиддий синов бўлиши мумкин. Шу туфайли олтин нархларига таяниб қолмаслик, иқтисодий диверсификацияни кучайтириш, инсон капитали ҳамда кичик ва ўрта бизнесни ривожлантириш зарур.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.