Illyustrativ foto

Kundan-kunga odamlarning pulini oson yoʻl bilan qoʻlga kiritib, moʻmay daromad orttirishni koʻzlagan firibgarlar tobora koʻpayib bormoqda. Eng xavotirlisi, ular oddiy usullar bilan cheklanib qolmayapti. Har bir qarshi chora kuchaygan sari, ular yanada murakkab, yanada ishonarli va yanada xavfli sxemalarni oʻylab topmoqda.

Shunday xavfli yoʻnalishlardan biri — “deepfake” (dipfeyk) texnologiyasi. Bu texnologiya yordamida insonning yuzi, ovozi va hatto mimikalari sunʼiy ravishda tiklanadi. Natijada oddiy foydalanuvchi uchun haqiqiy video bilan soxtasini ajratish deyarli imkonsiz darajaga yetmoqda.

Bugun dipfeyklar orqali yaratilayotgan soxta kontentlar tobora kengayib boryapti. Ayniqsa, taniqli shaxslar — davlat xizmatchilari, yirik tadbirkorlar, blogerlar va inflyunserlar “nishon”ga aylangan. Ularning nomidan goʻyoki investitsiya qilish, tez boyish, ijtimoiy yordam olish yoki maxsus loyihalarda ishtirok etish takliflari bilan chiqilmoqda.

Eng achinarlisi, firibgarlar allaqachon chegarani ham kesib oʻtgan: hatto davlat rahbari va uning oila aʼzolari tasvirlaridan ham foydalanishmoqda. Ularning ishonch uygʻotuvchi obrazidan foydalanib, millionlab odamlarga moʻljallangan soxta eʼlonlar tarqatilmoqda. Bu esa oddiy fuqaroni nafaqat moliyaviy zarar, balki psixologik ishonch inqirozi bilan ham yuzlashtirmoqda.

Gap endi oddiy firibgarlik haqida emas. Bu — ongga, ishonchga va idrokka qaratilgan aniq va hisob-kitobli bosim. Dipfeyk orqali yaratilgan kontent insonning eng zaif nuqtasiga uradi: u koʻziga ishongan holda qaror qabul qiladi. Va aynan shu instinkt bugun firibgarlar qoʻlida qurolga aylangan.

Raqamli makonda esa vaziyat yanada murakkablashmoqda: endi haqiqat koʻrinishga bogʻliq emas. Video borligi — bu haqiqatning dalili emas. Aksincha, tobora koʻproq hollarda bu puxta oʻylangan yolgʻonning eng ishonchli shakliga aylanmoqda.

Shu sabab bugun ehtiyotkorlik shunchaki tavsiya emas — bu zarurat. Har qanday “oson daromad”, “tez foyda”, “maxsus imkoniyat” haqidagi takliflar, hatto ular mashhur shaxs nomidan, video koʻrinishida taqdim etilsa ham — avtomatik ravishda shubha ostida boʻlishi kerak.

Eslatib oʻtamiz, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga koʻra:

158-modda — davlat rahbariga tajovuz yoki uning obroʻsiga putur yetkazishga qaratilgan harakatlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi (soxta kontent orqali uning nomidan chiqish ham ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin);

168-modda — firibgarlik, yaʼni aldov yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʻli bilan mulkka ega boʻlish — bunday sxemalarning asosiy huquqiy kvalifikatsiyasi hisoblanadi;

244¹-modda — yolgʻon axborotni tarqatish, jumladan ijtimoiy tarmoqlarda jamoatchilikni chalgʻituvchi materiallar joylashtirish bilan bogʻliq javobgarlikni belgilaydi;

Ayrim holatlarda, agar noqonuniy ravishda shaxsga oid maʼlumotlar, tasvirlar yoki identifikatsiya vositalari ishlatilsa, bu shaxsiy hayot daxlsizligini buzish bilan bogʻliq moddalar bilan ham baholanishi mumkin.

Yaʼni dipfeyk orqali odamlarni aldash — bu shunchaki “internetdagi hazil” yoki “marketing hiylasi” emas. Bu toʻgʻridan-toʻgʻri jinoyat alomatlariga ega boʻlgan, jiddiy huquqiy oqibatlarga olib keladigan qilmishdir.