Global ekologik muammolar barqaror taraqqiyotga katta tahdid solmoqda. Buning oldini olish uchun nima qilish kerak?

14:16 13 Noyabr 2020 Jamiyat
1999 0

Bundan roppa-rosa 10 yildan soʻng dunyo manzarasi qanday boʻlishi haqida hech oʻylab koʻrganmisiz? Insoniyatning hayot kechirish tarzi qay tarzda oʻzgarishi mumkinligi haqida-chi? Hozirgi anʼanalarimiz qay darajada oʻzgarishi mumkin deb hisoblaysiz? Shunisi maʼlumki, yer sharining ekologik vaziyati oʻtgan asrga nisbatan misli koʻrilmagan darajada oʻzgarishga ulgirishi bilan bir qatorda avlodlarning chinakamiga qargʻishiga sabab boʻluvchi muammolarni ham vujudga keltirdi. Garchi ushbu hodisalar dunyo hamjamiyatini global ekologik muammolar toʻgʻrisida koʻproq maʼlumotlarga ega boʻlish, tadqiqotlar olib borish va bu muammolarni bartaraf etish borasida amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirishga undab kelayotgan boʻlsa hamki, koʻpchilik mamlakatlar va millatlar bu muammolarning koʻlami shabadasini seza olishmayapti yoxud ular oʻzlarini mutlaqo xabarsizdek tutishmoqda. Ekologik barqarorlikni taʼminlash, aholining qulay tabiiy muhitda hayot kechirishi uchun barcha zarur shart-sharoitlarni yaratish, tabiiy resurslardan oqilona va samarali foydalanish, yuzaga kelayotgan va yuz berib boʻlgan muammolarga yechim topish, ularni oqilona hal qilish kabi masalalarga qay darajada ahamiyat berib kelinmoqda? Bu mavzuda shunchaki reja va konsepsiyalar ishlab chiqilib, konferensiya mavzusi sifatida qarab kelinmoqdami? Afsuski, shunday!

Global ekologik oʻzgarishlarning salbiy oqibatlari nimalarda aks etadi? Muammolarning ildizi qayerda?

Global ekologik oʻzgarishlarning salbiy oqibatlari nimalarda aks etadi? Mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy hukmronlikka intilib, ulkan obroʻ qozonish maqsadida mamlakat ishlab chiqarishiga alohida urgʻu berib kelayotganligi global ekologik inqirozni keltirib chiqarmayaptimikan? Yoki bu muammolarga biz insonlarning yashash tarzimiz sabab boʻla oladimi?

Oʻtgan asrga nisbatan insoniyat yashash tarzi shunchalik darajada oʻzgardiki, insoniyat sivilizatsiyasida hali mutlaqo kuzatilmagan global isish, dengiz va yer ekotizimlarining misli koʻrilmagan darajada kamayib borishiyu, yer yuzining turli mintaqalarida qurgʻoqchilik, suv toshqinlari kabi bir qator salbiy holatlar ham yuz berayotganligi barchamizga birdek ayondir. Bir soʻz bilan aytganda insonning tabiatga aralashuvi aqlga sigʻmaydigan darajaga yetishga ulgurdi.

Xoʻsh, bizda muammolar bor, lekin ularga yechimlar-chi? Nahotki hozirgi dunyoning global ekologik holati hech kimni zarrachalik qiziqtirmasa? Biz oʻzimidan keyingi avlodga qanday kelajakni meros qilib qoldirmoqdamiz? Har safar bunday ogʻriqli savollar bizni qachongacha qiynab keladi? Nahotki dunyoning hozirgi qiyofasi kundan kunga bundan-da yomonlashib boraveradiyu, biz insonlar shunchaki bir oddiy hodisadek qarab turaveramiz? Mamlakat rahbarlariniyu, hukumat vakillarini, butun insoniyatni boylik orttirish, iqtisodiy oʻsish, siyosiy hukmronlik, mamlakatlar oʻrtasida ulkan obroʻga ega boʻlishdan boshqa hech narsa qiziqtirmasa?! Ha, albatta biz bunga koʻnikib, yashab kelmoqdamiz!

Mina Guli haqida hech eshitganmisiz yoki qayerdadir oʻqiganmisiz? Yoki suv izlash uchun yettita sahroni piyoda kezib chiqqan ayolni tanirsiz?! Oʻqimagan boʻlsangiz yoki eshitmagan boʻlsangiz, sizni mutlaqo dunyo aholisining suvsizlikdan halok boʻlayotganligi ham qiziqtirmaydi! Balki, 15 yildan soʻng siz suvsizlik natijasida vafot etasiz desam-chi?! 

"Koʻpchilik foydalanishga yaroqli suvimiz tugashini bilmaydi, 2030-yilga kelib suvga boʻlgan talab va mavjud boʻlgan suv taʼminoti oʻrtasida 40 % tafovut boʻladi. Suv muammosini hal qilish uchun bizda bor-yoʻgʻi 15 yil bor xolos”, deydi Jahon iqtisodiy forumining yosh global yetakchisi Mina Guli. Taʼkidlash joizki, 750 mutaxassisdan tarkib topgan jamoa tomonidan oʻtkazilgan soʻrovda toza ichimlik suvining tugab borishi butun dunyo aholisi uchun chinakamiga global xavf deb baholandi. Aslida, ichimlik suvi muammosi dunyo aholisini qiynab kelayotgan muammolarning eng oldi qatoridan oʻrin olib ulgurgan. Foydalanish uchun suv yetarli boʻlmagan, kunni toza ichimlik suvini izlash uchun sarflaydiganlarga ham oson emas! Bu tuygʻularni suvni isrof qilayotganlar qayoqdan ham bilsin!

Muammoga yechim topildi ham deylik, u qanday natija beradi?

Quyida global ekologik muammolarni bartaraf etish borasida bir qator tavsiyalar va ularning natijalari ilmiy va huquqiy jihatdan muhokama qilinadi:

1. Taklif: ekologik qonun talablarini buzganlik uchun yuridik javobgarlikni ogʻirlashtirish

Taʼkidlash joizki, ekologik-huquqiy javobgarlik bu bu belgilab qoʻyilgan tabiatni muhofaza qilish va ekologik qonun talablari hamda meʼyorlarini buzganligi, tabiiy resurslardan ortiqcha foydalanish, muhofaza qilish qoida-talablarini buzish, atrof tabiiy muhitni, tabiatni ifloslantirish, tabiiy resurslardan noqonuniy va xoʻjasizlarcha foydalanish oqibatida vujudga kelib, u subyektlarni yuridik javobgarlikka tortilishida namoyon boʻladi. Shu oʻrinda savol tugʻilishi tabiiy: Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida ekologiya qonun talablarini buzganlik uchun qanday turdagi javobgarlik nazarda tutilgan va ushbu turdagi javobgarlik turlari bugungi kundagi zamon talabiga qanchalik darajada mos kelmoqda yoxud bu javobgarlik koʻlami butun dunyo hamjamiyatini tashvishga solib kelayotgan global ekologik vaziyatni yumshatishga yordam berishi mumkinmi yoki yoʻq?

Masalaga huquqiy jihatdan yondashadigan boʻlsak, ekologik qonun talablari buzilganda amaldagi qonunlarimizga muvofiq ekologik-huquqiy javobgarlikning quyidagi javobgarlik turlarini keltirib oʻtish oʻrinlidir:

  1. Intizomiy javobgarlik
  2. Maʼmuriy javobgarlik
  3. Fuqarolik javobgarlik
  4. Jinoiy-huquqiy javobgarlik

Ekologik qonun talablarini bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun maʼmuriy javobgarlik masalasiga toʻxtaladigan boʻlsak, taʼkidlash joizki, Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning VIII bobi “Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun maʼmuriy javobgarlik” deb nomlangan boʻlib, xususan? ushbu kodeksning 79-moddasida quyidagicha javobgarlik masalasi nazarda tutilgan: “Daraxtlar, butalarni, boshqa oʻrmon oʻsimliklari va nihollarni gʻayriqonuniy ravishda kesish, shikastlantirish yoki yoʻq qilish fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan oʻn baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.

Xuddi shunday huquqbuzarliklar maʼmuriy jazo chorasi qoʻllanilganidan keyin bir yil davomida takror sodir etilgan boʻlsa, fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — oʻn besh baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi”.

Lekin ekologik barqarorlikka erishgan va statistik maʼlumotlarga koʻra dunyoning eng toza mamlakatlar roʻyxatidan 3-oʻrinni egallab kelayotgan Norvegiya davlatining aynan yuqorida keltirib oʻtilgan javobgarlik masalasi boʻyicha qonunchilik tajribasini oʻrganadigan boʻlsak, quyidagi normani uchratish mumkin:

“Oʻrmon xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi qonunning 8-moddasida agar oʻrmonlarni kesish ushbu Qonunga zid ravishda rejalashtirilgan yoki amalga oshirilgan boʻlsa, mol-mulk ishlab chiqarish bazasini sezilarli darajada kamaytiradi yoki atrof muhitga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Qadriyatlar boʻlsa, munitsipalitet kesishdan bosh tortishi yoki qanday boʻlishi shartlarini belgilashi mumkin. Vazirlik tomonidan boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, xaridor va sotuvchi buni taʼminlashi kerak deb belgilangan boʻlib, agar aynan shu qoida buziladigan boʻlsa, xuddi shu qonuning 26-moddasiga koʻra, qasddan yoki beparvolik bilan buzgan yoki buzilishida ishtirokchi boʻlgan shaxs 6, 7, 8, 11, 12, 13, 14 yoki 15 boʻlimlari qoidalari, ularga muvofiq chiqarilgan qoidalarga muvofiq jarima yoki bir yildan oshmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi 4-boʻlimi “Ekologiya sohasidagi jinoyatlar” deb nomlangan boʻlib, yuqoridagi qonunbuzarlik holati uchun 198-moddada jinoiy javobgarlik masalasi nazarda tutilgan: Olovga ehtiyotsizlik bilan munosabatda boʻlish natijasida ekinzor, oʻrmon yoki boshqa dov-daraxtlarga shikast yetkazish yoki ularni nobud qilish koʻp miqdorda zarar yetkazilishi yoki boshqacha ogʻir oqibatlarga sabab boʻlsa, 

— bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yuz qirq soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud bir yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.

Oʻrmon yoki boshqa dov-daraxtlarni qonunga xilof ravishda kesish koʻp miqdorda zarar yetkazilishiga sabab boʻlsa, —

bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yetmish besh baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yuz qirq soatdan uch yuz soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki bir yildan ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Ekinzor, oʻrmon yoki boshqa dov-daraxtlarga qasddan shikast yetkazish, ularni payhon qilish, nobud qilish koʻp miqdorda zarar yetkazilishiga sabab boʻlsa, — bazaviy hisoblash miqdorining yetmish besh baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yuz soatdan uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Yuqorida qonunchilikdan keltirilgan misollar natijasida anglash mumkinki, Oʻzbekiston Respublikasi jinoiy, maʼmuriy qonunchiligida ekologik qonun talablarini buzganlik uchun javobgarlik masalasi qatʼiy xarakterda emasligi bilan namoyon boʻladi.

2-taklif: Ekologik xavfsizlik doirasida xalqaro hamkorlikni mustahkamlash

Savol tugʻilishi tabiiy: insoniyatning ekologik xavfsizligini taʼminlash, global ekologik muammolarni bartaraf etish, roʻy berishi prognozlashtirilayotgan salbiy hodisalarning oldini olish uchun xalqaro hamkorlik qay darajada ahamiyatga ega? Xalqlar va millatlar oʻrtasidagi oʻzaro birdamlikka asoslangan hamkorlik qay darajada oʻz natijasini berish mumkin?

Shu oʻrinda taʼkidlash joizki, sayyoramizda xalqaro ekologik hamkorlikning zarurligi quyidagi hollar bilan belgilanadi:

  1. Yer sayyorasi va uning oʻziga xos tabiatini insonga maʼlum boʻlgan olamda yagona ekanligi;
  2. Yer tabiati va biosfera yaxlit tizim sifatida mavjud boʻlib inson va jamiyat uning tarkibiy qismi ekanligi;
  3. Insoniyatning barcha ishlab chiqarish faoliyatini moddiy negizi tabiat ekanligi;
  4. Tabiatdagi salbiy oʻzgarishlar va atrof-muhitga antropogen taʼsir koʻlami jihatidan butun sayyoraga tazyiq koʻrsatuvchi jarayonlar ekanligi;
  5. Hozirda yuzaga kelayotgan ekologik muammolarni hal etishga koʻp hollarda bir yoki bir nechta davlatlarning imkoniyatlari yetarli emasligi;
  6. Barcha insoniyatning birgalikdagi harakati sayyoramizdagi ekologik vaziyatni yaxshilashning eng maqbul yoʻli ekanligi.

Demak, koʻrinib turibdiki, global ekologik muammolarni bartaraf etish uchun xalqaro hamkorlik suv va havodek muhimdir. 1945-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashkil etilishi munosabati bilan ekologiya sohasidagi xalqaro hamkorlik ushbu xalqaro tashkilot faoliyatining muhim tarkibiy qismi sifatida rivojlana boshladi. BMT xalqaro ekologik hamkorlikni yana-da taraqqiy ettirish yoʻlida koʻp ishlarni amalga oshirdi. Hozirda BMTning mavjud 14 ta ixtisoslashgan tashkilotlardan 6 tasi atrof-muhit muhofazasiga aloqador masalalar bilan shugʻullanadi. Hozirgi kunda butun insoniyat va uning progressiv qatlami inson-tabiat oʻrtasidagi optimal holatni belgilab olishga intilmoqda. “Barqaror rivojlanish konsepsiyasi” shu maqsadga xizmat qiladi. Barqaror rivojlanish maqsadlari – 2012-yilda BMT tomonidan ishlab chiqilgan dastur boʻlib, u har bir inson uchun farovon turmush tarzini yaratishga xizmat qiluvchi iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik koʻrsatkichlarni oʻz ichiga oladi. 2015-yil 25-27-sentyabr kunlari BMTning 200 dan ortiq davlat va hukumat rahbarlari ishtirok etgan Sammitda aynan Barqaror rivojlanish masalasi kun tartibiga qoʻyildi va yaqin 15 yilga moʻljallangan tadbirlar rejasi eʼlon qilindi. Mazkur maqsadlar BMTga aʼzo barcha davlatlar tomonidan 2015-2030-yillarda amalga oshirilishi kun tartibiga kiritilgan boʻlib, unda dunyo mamlakatlarining yetakchilari dunyoning barcha nuqtalarida barcha global muammolarga batamom barham berishga vaʼda qilishi kutiladi. Shu jumladan, dasturning 13, 14 va 15-maqsadlari Iqlim oʻzgarishiga qarshi kurash, yer ekotizimlarini asrash va dengiz ekotizimlarini asrash deb nomlangan boʻlib, hozirgi global taraqqiyot davrida ekologik vaziyatning qanchalik darajada dolzarb ahamiyat kasb etishini koʻrsatadi. Lekin, bularning barchasi ulkan koʻlamdagi ekologik muammolarni bartaraf etish uchun kifoya qilmasligi sizu bizga birdek ayondir. Jumladan, AQSH hukumatining global ekologik muammolarni mensimasdan kelayotganligi barchani birdek tashvishga solib qoʻyishi shubhasizdir. “Hech qaysi davlat iqtisodiy istiqboli va energetik xavfsizligi evaziga ekologik barqarorlikka erishishni maqsad qilmasligi kerak” deb BMTning Polshada boʻlib oʻtgan iqlim muammolariga bagʻishlangan forumida AQSHning energetika boʻyicha vakili bergan bayonotda bu yana-da oʻz aksini topdi. Nahotki hukumatlar dunyo hamjamiyatni tashvishga solib kelayotgan global ekologik muammolar inqirozini abadiy muammoga aylantirishga oʻz hissalarini qoʻshib kelishmoqda. Vaholanki, AQSH dunyoda iqlimni ifloslash boʻyicha Saudiya Arabistonidan keyingi “faxrli” 2-oʻrinni egallab kelmoqda.

Shu sababli, hukumatlar ekologik xavfsizlikni taʼminlashdan boʻyin tovlayotgan davlatlarga nisbatan iqtisodiy sanksiyalar qoʻllashularning tovarlarini sotib olishdan bosh tortish orqali butun dunyoda ekologik xavfsizlikni taʼminlagan boʻlar edilar. Shu oʻrinda, “iqtisodiy qamchi” usuli chinakamiga qoʻl beradi. Insoniyat boshiga koʻlanka solib turgan ekologik falokatlarning oldini olish boʻyicha xalqaro hamkorlik maʼlum darajada shakllangan va muhim tadbirlar amalga oshirilgan boʻlsa-da, hali bu boradagi ishlarni yana-da izchil faollashtirish zarur. Chunki hozirgacha atrof-muhit muhofazasi va insoniyatga yetarli, qulay yashash sharoitlarini yaratish masalalarini boshqarib turuvchi tom maʼnodagi keng koʻlamli, taʼsirchan, xolis, yagona xalqaro tizim vujudga kelgani yoʻq. Xalqaro ekologik hamkorlik takomillashib borishi insoniyat taraqqiyotining bundan keyingi bosqichlarida ham muhim hayotiy zaruratlardan biri boʻlib qolaveradi.

3-taklif: Aholining ekologik madaniyat koʻrsatgich darajasini oshirish

Oʻzbekistonda har bir kishi 1 sutkada 2-3 litr chuchuk suv ichadi. Gidrosferaning faqatgina 2,5 foizini chuchuk suv tashkil qilishi haqida bilasizmi? Yoki qishloq xoʻjaligining ayrim sohalaridagi suv sarfini qiyosiy hisoblab koʻrsak, 1 tonna bugʻdoy yetishtirish uchun 1,5 tonna, 1 tonna sholi uchun - 4-5 ming tonna, 1 tonna paxta yetishtirish uchun 10 ming tonna suv sarflanishi haqida nima deya olasiz? Oʻz ekologik madaniyatingiz qay darajada deb hisoblaysiz?

Ekologik madaniyatni oshirish haqida soʻz borganda, taʼkidlash joizki, ekologik madaniyat bir nechta faktorlar natijasi oʻlaroq shakllanadi yoxud yuzaga keladi: jumladan, tabiatga muhabbat, tabiat haqidagi bilim va tasavvurlar, koʻnikmalar, ekologik tarbiya, qadriyat va anʼanalar ekologik madaniyat shakllanishiga sabab boʻladi. Ayniqsa, bugungi global ekologik muammolar insoniyatni bir boʻgʻma ilondek qamrab olgan paytda ekologik ong va ekologik madaniyatni shakllantirish va ularda atrof-muhitga nisbatan ratsional yondashuv koʻnikmasini hosil qilish masalasi ulkan ahamiyat kasb eta boshladi deb hisoblash oʻrinlidir.

Ekologik madaniyatni shakllantirishda, ekologik ong va dunyoqarashni shakllantirish va rivojlantirishda muhim oʻrin tutadigan maktab tarbiyasiga, oʻrta va oliy taʼlim muassasalariga eʼtibor qaratilishi lozim. Ekologik bilimlar tashviqoti, aholini ekologik tarbiyalash va ularni oʻqitish boʻyicha ishlar avj oldirilganligiga qaramay, Respublikamiz oliy va oʻrta maxsus bilim yurtlarida atrof muhit muhofazasi, yaʼni ekologiya sohasida boshqa sohalar kabi Davlat noziri singari mutaxassislarni tayyorlash hozirgi kunga qadar yoʻlga qoʻyilmagan. Ushbu soha uchun bu kabi mutaxassislarni tayyorlash hozirgi kun talabidir. Bundan tashqari, insoniyat tarbiyasi uchun uning mahallasi ham alohida oʻrin egallaydi. Mahallalar ham ushbu ishlarga jonbozlik koʻrsatishi lozim, deb oʻylayman.

Xulosa qiladigan boʻlsak, taʼkidlash joizki, butun dunyoda ekologik barqarorlikka erishish, yer yuzining hozirgi holatini tubdan oʻzgartirish uchun xalqaro hamkorlik, ekologik qonun talablarini buzganlik uchun javobgarlikning qatʼiy boʻlishi, aholining yuqori darajadagi ekologik ong va madaniyatini oshirishning oʻzigina kifoya qilib qolmasdan, balki barchamizni masʼuliyat hissi bilan yashashga undashga ham chaqiradi. Tabiat inʼom etgan tuhfalarni buzadigan xalq oʻz ildiziga bolta uradi deb Franklin Delano Ruzvelt tomonidan bildirilgan fikrlar barchamizni ogohlikka chorlab qolishi shubhasizdir. Zero, tabiatni muhofaza qilish bu nafaqat Vatan oldidagi farzandlik burchimizdir, balki insoniyatning kelajak avlod uchun qoldirishi mumkin boʻlgan yagona va bebaho xazinasidir.

Shahrizoda Mamasoliyeva,
Toshkent davlat yuridik universiteti talabasi

Tavsiya etamiz

Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?