Aholini roʻyxatga olishning afzalligi nimada?

15:04 13 Yanvar 2022 Jamiyat
221 0

Aholini roʻyxatga olish — aholi haqidagi maʼlumotlarning asosiy manbai hisoblanadi. Nazariy jihatdan, aholini oʻz yashash joylaridan qatʼi nazar, odamlar majmuasi sifatida tasavvur qilish mumkin.

Odatda, aholi haqida gapirganda, biz maʼlum bir mamlakat yoki uning bir qismi (mintaqa, tuman, shahar) aholisi haqida gapiramiz. Odamlar ushbu hududning aholisini aniqlash uchun yashash joylarini oʻzgartirib, koʻchib oʻtishgani uchun, qaysi hududni aholiga tegishli, deb hisoblash kerak.

Aholini roʻyxatga olish eng muhim vazifani hal qiladi, yaʼni muayyan mamlakatning koʻp yoki kamroq aniq sonini aniqlaydi. Aholini roʻyxatga olish-pensiya, bolalar nafaqalari, iqtisodiyotga investitsiyalar, qishloq xoʻjaligi va boshqa yoʻnalishlar uchun aniq hisob-kitoblarni amalga oshiradi. Aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari ishlab chiqarishning joylashishi hamda kengayishiga, tovarlarni taqsimlashga, inson salohiyatidan foydalanishga taʼsir qiladi.

Aholini roʻyxatga olish milliy statistikaning eng qimmat va keng koʻlamli statistik tadbirdir, ammo uning yordami bilan demografik hamda ijtimoiy koʻrsatkichlar boʻyicha aholining holati haqida aniq, qolaversa, ishonchli maʼlumot olishingiz mumkin.

Aholini roʻyxatga olishning asosiy “mijozi” davlatning oʻzi hisoblanadi. Aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari hukumat uchun taʼlim yoki sogʻliqni saqlash tizimi, ish bilan taʼminlash tizimini rejalashtirish, elektr energiyasini taqsimlash, transport infratuzilmasini toʻgʻri rivojlantirish, uy-joy qurilishini rejalashtirish kabi moliyalashtirishda yetarli qarorlar qabul qilishda juda muhimdir.

Hech kimga sir emas, kelgusi yillarda bunday jiddiy iqtisodiy oʻzgarishlar mamlakat uchun muhim.

Aholini roʻyxatga olishning mohiyati, maqsadlari, vazifalari hamda tamoyillari haqida koʻp gapirish mumkin.

Avvalo, aholi faqat doimiy oʻzgarish jarayonida oʻz tengligini saqlaydigan obyektdir. Oʻzgaruvchanlik, oqim, bir davlatdan ikkinchisiga oʻtish aholining mavjudligi, uni saqlab qolish usuli. Aholi, uning xususiyatlari tugʻilish, oʻlim, nikoh uyushmalarining shakllanishi hamda parchalanishi, migratsiya jarayoni orqali doimiy oʻzgarib turadi.

Shu bilan birga, aholini oʻrganish uchun uning xususiyatlarini doimo kuzatib borish kerak. Lekin bu faqat muayyan vaqtlarda amalga oshirilishi mumkin. Shunday qilib, demografik maʼlumotni hisobga olish va yigʻish tizimi talab qilinadi, bu esa aholining muayyan vaqtdagi holati hamda muayyan vaqt davomida uning oʻzgarish tendensiyalari haqida aniq va toʻliq tasavvur berishga imkon beradi.

Aholining oʻzgaruvchanligi, aholi haqidagi asosiy maʼlumotlarni olishda, maʼlum bir vaqtda aholining ahvolini hisobga olish va demografik voqealar (tugʻilish, oʻlim, nikoh, ajralishlar, shuningdek, joydan joyga koʻchirish) maʼlum bir vaqt uchun hisobga olish bilan ajralib turadi.

Aholining maʼlum bir vaqtdagi holati haqidagi maʼlumotlar aholini roʻyxatga olish va maxsus tanlangan tadqiqotlardan, shu jumladan, ijtimoiy tadqiqotlar orqali olinadi.

Aholini roʻyxatga olish aholi haqidagi maʼlumotlarning asosiy manbai hisoblanadi. Demograflar, iqtisodchilar, sotsiologlar, boshqa mutaxassislar, shuningdek, davlat organlari va boshqa manfaatdor tashkilotlarning aholi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarini, uning soni va tarkibini maʼlum bir vaqtda taqdim etadigan aholini roʻyxatga olish orqali hisobi yuritiladi.

Aholini roʻyxatga olish mamlakatdagi barcha shaxslarga yoki mamlakatning aniq cheklangan qismiga maʼlum bir vaqtdan boshlab demografik, iqtisodiy va ijtimoiy maʼlumotlarni toʻplash, umumlashtirish, baholash, tahlil qilish va chop etish yoki boshqa tarzda tarqatish uchun yagona jarayon hisoblanadi.

Ushbu taʼrifda zamonaviy aholini roʻyxatga olishni tavsiflovchi eng muhim prinsiplar va eng muhim xususiyatlar taʼkidlangan va ularni oʻtmishda amalga oshirilgan aholi roʻyxatidan ajratib turadi.

Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, aholini roʻyxatga olish demografik, iqtisodiy va ijtimoiy maʼlumotlarni yigʻish, umumlashtirish va tahlil qilishning maxsus statistik operatsiyalari hisoblanadi.

Shu bilan birga, toʻplangan maʼlumotlar muayyan vaqtga bogʻliq va mamlakat yoki hududning har bir fuqarosiga tegishli. Shuning uchun, biz zamonaviy aholini roʻyxatga olish umumiylik, bir dastur mavjudligi, nomi, shuningdek, oʻz taqdirini oʻzi belgilash, maxfiylik va boshqarish qattiq markazlashtirish bilan ifodalanadi, deb aytish mumkin. Ushbu aholini roʻyxatga olish tamoyillariga qatʼiy rioya qilish orqali aholi haqidagi eng aniq va ishonchli maʼlumotlarning manbai hisoblanadi.

Zamonaviy aholini roʻyxatga olish haqida gapirganda, davlatning yoki biron bir ijtimoiy guruhning shaxsiy manfaatlariga qaramasdan, ularning xususiyatlarini taʼkidlash kerak.

Zamonaviy aholini roʻyxatga olish. Albatta, bu aholini roʻyxatga olish davlat va ijtimoiy hayotning turli sohalarida keng qoʻllanilishi va faol ishlatilishi mumkin. Ammo uning maqsadlari faqat potensial soliq toʻlovchilar yoki askarlar haqida maʼlumot toʻplashdan yoki hatto aniq bir narsadan ham kengroq.

Aholini roʻyxatga olish jamiyatning tezkor portretini, jamiyatning holatini, iqtisodiyotini, ijtimoiy sohasini, axloqini va boshqalarni baholashga imkon beruvchi fotosuratini beradi, bu esa muayyan muammolarni yanada samarali hal qilish imkonini beradi.

Aytish mumkinki, jamiyatning demokratik yetuklik darajasi, fuqarolik institutlarining rivojlanish darajasi mamlakatda oʻtkaziladimi yoki yoʻqmi, aholini roʻyxatga olishning muntazamligi bilan bogʻliq. Shuning uchun aholini roʻyxatga olishni muntazam ravishda oʻtkazish demokratik jamiyatning eng muhim belgilaridan biri boʻlib, u barcha tarkibiy ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini aks ettiradi va hisobga oladi.

Akmal QOBILOV,

Toshkent shahar statistika boshqarmasi bosh mutaxassisi.

.

Tavsiya etamiz

Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?