XXI asr insoniyatni yana bir tarixiy burilish nuqtasiga olib keldi. Tarix uzluksiz izlanishlar va kashfiyotlar zanjiridan iborat. Ilk bor olovning kashf etilishi ulkan inqilob boʻlgan boʻlsa, bugʻ mashinasining ixtiro qilinishi sanoat sivilizatsiyasiga yoʻl ochgan. Bugun esa raqamli inqilob inson tafakkuri, iqtisodiyot va ijtimoiy hayotni tubdan oʻzgartirmoqda. Sunʼiy intellekt oddiy texnologiya emas — u yangi intellektual sivilizatsiyaga eshik ochayotgan kuch sifatida namoyon boʻlayotir.

Bugun bashariyat tarixidagi eng tez tarqalayotgan texnologiya aynan sunʼiy intellekt boʻlib qolmoqda. Hisobotlarga koʻra, SI internetdan ham tezroq ommalashyapti. Soʻnggi uch yil ichida dunyo boʻyicha 1,2 milliarddan ortiq inson SI platformalaridan foydalangani bu jarayonning qanchalik ulkan koʻlamga chiqqanini koʻrsatadi. Kechagina fantastika boʻlib tuyulgan texnologiyalar bugun kundalik hayotning oddiy qismiga aylandi. ChatGPT kabi generativ SI tizimlari, tibbiy diagnostika algoritmlari, avtomatlashtirilgan tarjimonlar va SI-analitika platformalari insonning kundalik faoliyatiga chuqur kirib bormoqda. Biz gʻoyat nozik va masʼuliyatli davrga kirib keldik. Bu — inson oʻz aqlining raqamli aksini yaratayotgan davrdir.

BMTning rivojlanish dasturi tomonidan eʼlon qilingan hisobotda taʼkidlanganidek, insoniyat nafaqat texnologiyalar asrida, balki “insoniy salohiyatning yangi chegaralari” ochilayotgan zamonda yashamoqda. Endi sunʼiy intellekt oddiy dastur yoki texnik vosita emas — u iqtisodiyot, siyosat, taʼlim, tibbiyot va hatto inson tafakkuri bilan bogʻliq yangi voqelikka aylandi. Kechagina fantastika boʻlib tuyulgan jarayonlar bugun hayot haqiqatiga evrildi. Algoritmlar matn yozib, inson nutqini anglayapti, tashxis qoʻymoqda, tahlil qilmoqda. Hatto qaror qabul qilish jarayonlariga ham aralashayotir. Bir paytlar inson fikri qogʻozga tushirilgan boʻlsa, bugun u kodga aylandi. Siyoh oʻrnini maʼlumotlar, kitob oʻrnini raqamli platformalar, arxiv oʻrnini bulutli xotiralar egallamoqda.

Bu jarayon faqat texnologiya taraqqiyoti bilan cheklanmaydi.

U dunyo iqtisodiyoti va geosiyosatini ham oʻzgartiryapti. Prognozlarga koʻra, 2033-yilga borib SI global bozori 4,8 trillion dollarga yetadi. Bu Germaniya iqtisodiyoti hajmiga teng koʻrsatkichdir. Bugun AQSH va Xitoy dunyodagi SI hisoblash quvvatining taxminan 86 foizini nazorat qilmoqda. Bu esa sunʼiy intellekt oddiy texnologiya emas, balki geosiyosiy kuchga aylanayotganini anglatadi. Ammo taraqqiyotning eng muhim savoli ham aynan shu yerda tugʻiladi: texnologiya kimga xizmat qiladi?

Sunʼiy intellekt faqat texnologik gigantlar yoki boy davlatlar qoʻlidagi qurol boʻlib qolmasligi kerak. U dunyoning eng chekka qishlogʻiga ham, imkoniyati cheklangan insonga ham, rivojlanayotgan mamlakatlarga ham xizmat qilishi lozim. Chunki kelajakda boylik neft yoki oltin bilan emas, balki maʼlumot, innovatsiya va intellektual kapital bilan oʻlchanadi. Bugun dunyo yangi raqamli poyga ichida yashamoqda. Kimda kuchli SI infratuzilmasi, katta maʼlumotlar bazasi va raqamli kadrlar boʻlsa, ertangi iqtisodiy ustunlik ham oʻsha davlat qoʻlida boʻladi. Hisobotlarga koʻra, kelajakda davlatlar “sunʼiy intellekt yaratuvchilari” va “sunʼiy intellekt isteʼmolchilari”ga boʻlinishi mumkin.

Bu esa insoniyatni yana bir xavf — raqamli tengsizlik bilan yuzlashtiradi. Hozir dunyoda qariyb 4 milliard inson SI ekotizimida toʻliq ishtirok eta olmaydi. Sabab — internet, elektr energiyasi va raqamli taʼlim imkoniyatlarining cheklanganidir. Yuqori daromadli davlatlarda sunʼiy intellektni joriy etish darajasi 23 foizni tashkil etayotgan boʻlsa, past va oʻrta daromadli mamlakatlarda bu koʻrsatkich 13 foiz atrofida qolmoqda va bu jarayon “Yangi katta tafovut” deb atalmoqda.

Rivojlangan davlatlarda algoritmlar iqtisodiyotni boshqarayotgan bir paytda, ayrim mamlakatlarda hali ham internetga toʻliq kirish imkoni cheklangan. Ayrim joylarda bolalar robototexnika oʻrganayotgan boʻlsa, boshqa hududlarda oddiy raqamli savodxonlik ham muammo boʻlib qolmoqda. Demak, XXI asrning yangi ijtimoiy muammosi — texnologiyaga teng kirish imkoniyatidir.

Mashina hisoblaydi, inson esa maʼno beradi

Sunʼiy intellekt hisoblaydi. Ammo his qila olmaydi. U tahlil qiladi. Ammo vijdon azobini sezmaydi. U yozadi. Ammo sogʻinish nimaligini bilmaydi. Protsessor qanchalik tez ishlamasin, u ona mehrini, inson dardini yoki ijodiy ilhomni toʻliq anglay olmaydi. Insonning betakrorligi, ustunligi ham ana shunda — uning maʼnaviyatida.

Shu bois BMT hisobotlarida raqamli rivojlanish masalasi inson kapitali bilan chambarchas bogʻlanadi. Asosiy masala insonni mashina bilan almashtirish emas, balki inson imkoniyatlarini kengaytirishdir. Mashina hisoblaydi, inson esa maʼno va mazmun beradi. Haqiqatni tan olish kerak, sunʼiy intellekt millionlab ish oʻrinlarini oʻzgartirishi mumkin, ayrim kasblar yoʻqoladi, yangi sohalar paydo boʻladi. UNDP tadqiqotlariga koʻra, dunyo aholisining qariyb yarmi oʻz ishi avtomatlashishi mumkin deb hisoblaydi. Biroq 60 foiz inson SI yangi ish oʻrinlari yaratadi deb ishonadi. Faqat 13 foiz odamgina SI ishsizlikni kuchaytirishi mumkinligidan xavotir bildirgan. Bu esa insoniyat SIni raqib emas, balki imkoniyat sifatida qabul qila boshlaganini koʻrsatadi. Endi dunyoga jismoniy mehnatdan koʻra analitik fikrlash, raqamli savodxonlik va ijodiy tafakkur kerak boʻladi. XXI asrning eng qimmat boyligi — bilimdir.

2025-yilgi “Inson taraqqiyoti toʻgʻrisidagi hisobot” (Human Development Report) kuzatuvlari yana bir xavotirli tendensiyani koʻrsatdi: pandemiyadan keyin inson taraqqiyoti oʻsishi keskin sekinlashgan va 2024 –2025-yillarda global inson taraqqiyotining oʻsishi 1990-yildan beri eng past darajaga tushgan. Bu esa dunyo iqtisodiy inqirozlar, geosiyosiy ziddiyatlar, iqlim muammolari va texnologik nomutanosibliklar bilan bir vaqtda kurashayotganini anglatadi.

Shu bilan birga, SI taʼlim va tibbiyot sohasida misli koʻrilmagan imkoniyatlar yaratmoqda. Tibbiyotda erta diagnostika, taʼlimda individual oʻqitish, qishloq xoʻjaligida prognoz tahlillari va davlat boshqaruvida “aqlli boshqaruv” tizimlarini rivojlantirmoqda. Markaziy Osiyo uchun ham bu jarayon gʻoyat muhim ahamiyatga ega. Chunki kelajak iqtisodiyoti tabiiy resurslarga emas, balki texnologiya va intellektga tayanadi. Universitetlarda SI va kiberxavfsizlikni oʻqitish — ertangi taraqqiyotga investitsiyadir. Davlat boshqaruvini raqamlashtirish esa shaffoflik va samaradorlikni oshiradi.

Biroq texnologiya taraqqiyoti inson qadriyatidan ustun kelmasligi shart. Chunki agar sunʼiy intellekt adolatsizlikni kuchaytirsa, insonni nazorat obyektiga aylantirsa yoki raqamli mustamlakachilikka xizmat qilsa, taraqqiyot maʼnaviy inqirozga aylanishi mumkin. Insoniyat bugun tarixiy tanlov oldida turibdi: kelajakni algoritmlar belgilaydimi yoki inson tafakkuri? Javob esa oddiy, ammo masʼuliyatli: texnologiyani kim boshqarsa, kelajakni ham oʻsha yaratadi. Shuning uchun bugungi eng katta vazifa — sunʼiy intellektni inson manfaatiga xizmat qildirishdir. Kelajak inson va mashina raqobatida emas, balki ularning uygʻunligida. Chunki texnologiyaning haqiqiy qiymati uning qudratida emas, balki insoniyatga qanchalik foyda keltirishidadir.

Elyorjon SAMINOV,

Barqaror rivojlanish markazi direktori.