Mir Siddiq yoki Hashmat taxallusi bilan sheʼrlar bitgan shahzoda amir saroyidagi hayotdan koʻngli muzday sovib, xorijga ketar boʻldi. Bundan xabar topgan Sharifjon Maxdum Sadr Ziyo halovatini yoʻqotdi. Shoir va olim sifatida el-yurtda tanilgan, amirlikda qozi vazifasida ishlagan bu maʼrifatparvar inson Hashmatning juda boy kutubxonasi borligini yaxshi bilardi. “Undagi kitoblar taqdiri nima boʻladi?” degan oʻy girdobida qolgan Sadr Ziyo shahzodaning huzuriga yoʻl oldi.

Shahzodaning pulga muhtojlik joyi yoʻq edi. Shu tufayli Sharifjon Mahdumning gap orasida “Qoʻlyozma kitoblaringizni sotib olsam durust boʻlardi”, degan mazmundagi soʻzlari unga biroz qattiq botdi. Ammo mehmonning “Bu bebaho kitoblar chetga olib ketilsa, keyinchalik tariqdek har yon sochilib benishon ketishi mumkin. Ular Buxoroi sharifda qolsa xoʻp sharofatli ish boʻlur edi”, degan gapidan soʻng oʻylanib qoldi. “Sharifjon Maxdum haq soʻzlayotur”, deya uning zakovatiga tan berdi. Shu tariqa Sharifjon Maxdum Sadr Ziyoning shaxsiy kutubxonasi Hashmat toʻplagan nodir kitoblar hisobiga yanada boyidi.

Yillar oʻtadi. Zamonlar oʻzgaradi. Bu ikki maʼrifatparvar inson toʻplagan, koʻz qorachigʻidek asragan qadimiy qoʻlyozma kitoblar Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro viloyat kutubxonasi hamda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti xazinasi toʻridan joy oladi. Endilikda bu asarlarni oʻqib-oʻrgangan, tadqiq qilgan va qilayotgan olim-u izlanuvchilarning sanab adogʻiga yetish mushkul. Afsuski, u yoki bu sababga koʻra, qoʻlyozma kitoblarning qanchasi yurtimizdan tashqariga olib ketilgani ham nomaʼlum.

Shu oʻrinda oʻzga davlatlarda, xususan, Rossiyada Sharq qoʻlyozma asarlarini toʻplash qachon boshlangan, degan savol tugʻiladi. BuxDU professori, tarix fanlari doktori Halim Toʻrayevning yozishicha, Sharq qoʻlyozmalarini toʻplash Rossiyada podsho Aleksandr I (1801-1825) davrida davlat siyosati darajasiga koʻtarildi. 1818-yil Rossiyada Osiyo muzeyi tashkil etildi. Muzey Sharq qoʻlyozmalarini toʻplashda tashabbuskorlik koʻrsatdi.

Olimning taʼkidlashicha, Rossiya imperiyasi poytaxtiga tashrif buyurgan Buxoro amirlari yuksak badiiy darajada bezatilgan qoʻlyozma kitoblarni rus podshosiga tuhfa qilishgan. Amir Olimxon (1910-1920) 1911-yil rus imperatoriga sovgʻa tariqasida 20 ta qoʻlyozma kitob yuboradi.

— Rossiyadagi Osiyo muzeyi direktori K.G.Zalemanning topshirigʻi bilan 1915-yil Buxoroga tashrif buyurgan V.A.Ivanov toʻrt oy mobaynida mahalliy aholidan 1134 dona qoʻlyozma kitob sotib oladi va ularni Osiyo muzeyiga topshiradi, — deya yozadi H. Toʻrayev. — Ushbu qoʻlyozmalarning xronologiyasi XII-XIX asrlarni oʻz ichiga oladi. Ayni paytda bu qoʻlyozmalar “V.A.Ivanov” kolleksiyasi nomi ostida Rossiya FA Sharqshunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida saqlanmoqda.

Mazkur dalilni keltirishimiz bejiz emas. Yurt fidoyisi sifatida Sharifjon Maxdum nodir kitoblarning chetga olib ketilishidan xavotirlanar va qoʻlyozma asarlar daragini eshitgan zahoti ularni qoʻlga kiritish harakatini qilardi. Uzoqni koʻra bilgan bu zukko inson shu tariqa yuzlab nodir asarlarni xorijga olib chiqib ketilishidan asrab qoldi.

— Sadr Ziyo qoʻlyozma kitoblarning deyarli barchasini oʻz hamyonidan oltin va kumush sarflab sotib olgan, — deydi muzeyshunos Dildora Ismatova. — Sadriddin Ayniy ham bu maʼrifatparvar insonning oʻziga ijobiy taʼsir oʻtkazganini taʼkidlab, Sharifjon Maxdum kutubxonasi shahardagi eng boy ziyo maskani boʻlganini taʼkidlaydi.

Amirlikdagi koʻplab tumanlarda qozilik qilgan, bir muddat Buxoro shahri qozikaloni ham boʻlgan Sharifjon Maxdum tarix, joʻgʻrofiya, tabiatshunoslik, adabiyotshunoslik, xattotlik kabi sohalarga oid koʻplab asarlar bitgan. Tadqiqotchilar xususan, uning oʻzida beshta asarni jamlagan “Navodiri Ziyoiya” kitobini alohida qadrlashadi.

Amirlik qulab tuzum oʻzgarganidan soʻng ham Sadr Ziyo maʼrifatparvarlik ishini davom ettirdi. Tadqiqotlar olib bordi. Qomusiy bilimga ega bu ajdodimiz 1932-yilda vafot qildi. U Xoja Ismat Buxoriy qabristonida dafn etilgan.

Istam IBROHIMOV, “Xalq soʻzi”.