Joriy yilning mart oyi boshida Oʻzbekiston bank sektorida isteʼmol kreditlarining asosiy turlari oʻrtasidagi farq sezilarli darajaga yetdi. Markaziy bank tomonidan 2-mart holatiga koʻra taqdim etilgan maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, moliya bozori bir vaqtning oʻzida ham arzonlashish, ham qimmatlashish tendensiyalarini boshdan kechirmoqda.

Avtokreditning barqaror pasayishi

Avtokredit sektori isteʼmolchilar uchun eng ijobiy oʻzgarishlarni namoyish etmoqda. Soʻnggi bir hafta ichida oʻrtacha yillik foiz stavkasi 0,4 foiz bandga pasayib, 22,5 foizni tashkil etdi. Bu shunchaki bir haftalik oʻzgarish emas, balki uzoq muddatli tendensiyaning davomi boʻlishi mumkin.

Mazkur pastlash bir nechta iqtisodiy va huquqiy omillar bilan bogʻliq. Xususan, shu yilning 13-fevral kuni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida tarmoq va hududlarda yuqori iqtisodiy oʻsish surʼatlarini taʼminlash boʻyicha asosiy vazifalar muhokamasiga bagʻishlangan yigʻilish oʻtkazilgan edi. Unda davlatimiz rahbari masʼullarga avtokredit stavkasini pasaytirish topshirigʻini bergandi.

Shuningdek, banklar va mahalliy avtomobil ishlab chiqaruvchilar oʻrtasidagi kooperatsiya aloqalari natijasida imtiyozli kredit paketlari joriy etildi. Xususan, Ipoteka bankda eng past koʻrsatkich — 16,9 foiz qayd etilgan boʻlsa, Apex bankda 18,5 foiz stavka taklif etilmoqda. Bundan tashqari, avtomobil ishonchli garov taʼminoti hisoblangani sababli, banklar ushbu segmentni past xatarli deb baholamoqda va bu bevosita foizlar pasayishida aks etmoqda.

Mazkur koʻrsatkichlarni 2025-yilning oxiri 2026-yilning boshi bilan solishtirganda avtokreditlar boʻyicha oʻrtacha stavkalar barqaror ravishda 23-25 foiz oraligʻida saqlanib kelgan. Bozorda 20 foizdan past stavkalarni topish amalda imkonsiz edi. Hozirga kelib esa, bozorda raqobat kuchaygan, banklar avtoishlab chiqaruvchilar bilan koalitsion kelishuvlar doirasida stavkalarni pasaytirgan. Bugunga kelib, bozordagi eng yuqori stavkalar ham 28 foizdan oshmaydi. Ushbu pasayish banklarning kreditlash hajmini oshirish istagi va avtomobil bozoridagi talabni qoʻllab-quvvatlash zarurati bilan izohlanadi. Pasayish surʼati (-0,4 foiz) ushbu sektorda kapitalning barqarorlashayotganidan darak beradi.

Mikroqarz: taklifning kengayishi va xatarlarning ortishi

Mikroqarz bozori avtokreditga mutlaqo teskari dinamikani koʻrsatmoqda. Bu yerda foiz stavkalari nafaqat yuqori, balki ular oʻsish tendensiyasiga ham ega. Shu yilning fevral oyi oxiri, mart oyi (soʻnggi 10 ish kuni) boshida oʻrtacha stavka 0,3 foiz bandga oshib, 29,6 foizga yetdi.

Mikroqarzlarning foiz stavkalari koʻtarilishi bir qator sabablarga bogʻliq. Jumladan, mikroqarzlar asosan garovsiz berilishi sababli, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan qaytmas qarzlar ulushi (muammoli kreditlar) banklar tomonidan yuqori foiz stavkalari orqali muvozanatlashtiriladi. Raqamli banklarda (TBC, Anor, Tenge) stavkalar 40 foizdan 42,7 foizgacha yetgan.

Shuningdek, kredit ajratish jarayonini tezlashtirish (skoring tizimlari, 5 daqiqalik tasdiqlash) uchun sarflangan investitsiyalar ham mahsulot tannarxiga taʼsir koʻrsatmoqda. Bundan tashqari, aholi orasida qisqa muddatli moliyaviy resurslarga boʻlgan yuqori talab taklif narxining barqaror oʻsishiga sabab boʻlmoqda.

Ayni paytdagi mikroqarz foiz stavkalarini 2025-yilning mos davri bilan solishtirganda qarzlar asosan anʼanaviy banklar tomonidan taqdim etilganiga guvoh boʻlamiz. Ushbu holatda mikroqarzlar stavkasi 24-28 foiz oraligʻida boʻlib, raqamli banklarning hissasi past edi.

Hozirga kelib, bozorda raqamli banklar va fintex kompaniyalar ulushi keskin ortgan. Ular taklif qilayotgan tezkorlik (5 daqiqa ichida pul) yuqori riskni oʻz ichiga oladi, bu esa qarz foizlariga ham taʼsir oʻtkazadi.

Anʼanaviy banklar hamda raqamli banklar tomonidan taqdim etilayotgan mikroqarzlarning foiz farqlarini quyidagi jadval orqali bilib olishingiz mumkin:

Eʼzozbek Hamidov tayyorladi.