Bugun choʻllanish masalasi faqat ekologiya bilan cheklanmaydi. U endi shunchaki ekologik muammo emas, balki iqtisodiyotga zarba, qishloq xoʻjaligiga bosim, suv xavfsizligiga tahdid va aholi farovonligiga bevosita taʼsir qilayotgan murakkab jarayondir. Oʻzbekiston uchun bu masala ayniqsa dolzarb. Negaki, mamlakat hududining 70 foizi arid zonaga kiradi, yerlarning 70 foizidan ortigʻi degradatsiyaga uchragan, bu esa iqtisodiyotga har yili qariyb 830 million dollar zarar yetkazmoqda. Orol dengizining qurishi oqibatida 3 million gektar yer yaroqsiz holga kelgani, hududning 56 foizi shamol eroziyasidan zarar koʻrayotgani esa vaziyat koʻlamini yanada yaqqolroq namoyon etadi.

Shu bois bugun choʻllanishga qarshi kurash masalasi tabiatni asrash doirasidan chiqib, davlat siyosatining muhim ustuvor yoʻnalishlaridan biriga aylanmoqda. Ayniqsa, Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil 23-mart kuni ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi 2026–2030-yillarga moʻljallangan ustuvor umummilliy loyihalar taqdimoti bilan tanishgani bu boradagi yondashuv yangi bosqichga koʻtarilganini koʻrsatdi. Oʻsha taqdimotda atmosfera havosi sifatini yaxshilash, yashil hududlarni kengaytirish, ekologik madaniyatni oshirish bilan bir qatorda, aynan choʻllanishga qarshi kurashning ilmiy va amaliy asoslarini mustahkamlash masalasi alohida koʻtarildi. Bu juda muhim. Chunki muammo ilk bor shu qadar aniq ilmiy mexanizmlar, prognoz, monitoring va amaliy yechimlar bilan bogʻliq tarzda koʻrib chiqildi.

23-martdagi yigʻilishning eng muhim jihati ham aynan shunda: unda choʻllanishga qarshi kurash navbatdagi shior yoki mavsumiy tashabbus sifatida emas, balki ilm-fan, texnologiya va institutsional yondashuvni talab qiladigan uzoq muddatli strategik vazifa sifatida talqin qilindi. Green University huzurida mintaqaviy qoʻshma ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish taklifi aynan shu ehtiyojdan kelib chiqadi. U Markaziy Osiyoda choʻllanish jarayonlarini boshqarishga ixtisoslashgan ilk ilmiy xablardan biriga aylanishi koʻzda tutilgan. Markaz tarkibida 15 ta ixtisoslashgan laboratoriya faoliyat yuritadi, yerlar holati sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlari, GIS va masofadan zondlash texnologiyalari asosida raqamli monitoring qilinadi, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimliklarning genetik banki shakllantiriladi, tuproqning kimyoviy va fizik tahlil tizimi takomillashtiriladi.

Bu esa masalaga yondashuv tubdan oʻzgarganini anglatadi. Endi gap faqat daraxt ekish yoki zararlangan hududlarni sanab chiqishda emas. Endi gap — yerning holatini oldindan koʻra bilish, xavfni xaritalash, ilmiy tavsiyalar asosida hududlarga mos yechim topish, eng asosiysi, yerning yoʻqotilgan imkoniyatini qayta tiklash haqida bormoqda. Prezident taqdimotida qayd etilganidek, bu markaz orqali choʻllanishning milliy prognoz va xaritalash tizimini yaratish, Orolboʻyi va qurgʻoqchil hududlarda yashil qoplamani kengaytirish, yaylovlardan barqaror foydalanish hamda “choʻl iqtisodiyoti” modellarini joriy etish mumkin boʻladi.

Bu borada xalqaro ilmiy tajriba Oʻzbekiston uchun nihoyatda muhim tayanch boʻlib xizmat qilmoqda. Markaz professori Ahani Senejani Husseyn Habibulloh taʼkidlaganidek:

“Markaziy va Janubi-Gʻarbiy Osiyo shoʻr va issiq sharoitda yashay oladigan choʻl oʻsimliklariga boy yagona hududlardan biridir. Ularning koʻpi millionlab yillar davomida aynan shu makonda shakllangan. Ayrim oʻsimliklarda esa qurgʻoqchil va shoʻr muhitda odatiy fotosintezga qaraganda samaraliroq ishlaydigan C4 fotosintezi mavjud. Noyob bir hujayrali C4 fotosintez ilk bor aynan Oʻzbekistonda aniqlangan. Bu esa yangi qishloq xoʻjaligi ekinlarini yaratish, iqlim oʻzgarishiga moslashish va ekologik muammolarni real iqtisodiy hamda ilmiy yutuqlarga aylantirish uchun ulkan genetik salohiyat borligini anglatadi.”

Xitoy tajribasi esa choʻllanishga qarshi kurashda ilmiy yondashuvning naqadar katta samara berishini isbotlagan.

Xitoy Fanlar akademiyasi Shinjon ekologiya va geografiya instituti direktori, Markaziy Osiyo Ekologiya va Atrof-muhit tadqiqotlari markazi prezidenti Chjan Yuanminning taʼkidlashicha esa:

“Xitoy hududining qariyb 26 foizi choʻllardan iborat. Shu sabab mamlakatda 1970-yillardan buyon yerlarni tiklashga qaratilgan «Uch Shimol” dasturi amalga oshirilmoqda. Dastur doirasida qumlarni mustahkamlash, sunʼiy oʻrmonlar yaratish, biologik qobiqlarni shakllantirish va galofitlarni ekish kabi kompleks choralar qoʻllanadi. Galofitlar bir gektardan yiliga 5 tonnagacha tuzni chiqarib yuborishi mumkin, qurgʻoqchilikka chidamli genlar esa hosildorlikni saqlagan holda 25–40 foizgacha suv tejash imkonini beradi. Bu tajriba Oʻzbekistonda ham sinovdan oʻtib, Nukusdagi shoʻrlangan yerlarda paxta hosildorligi deyarli ikki baravar oshgani alohida ahamiyatga ega.»

Aslida, bu yerda eng muhim xulosa bitta: choʻllanishga qarshi kurash — faqat ekologik chora emas. U ilm-fan, qishloq xoʻjaligi, suv boshqaruvi, iqtisodiyot va hududiy siyosat kesishgan nuqtadagi strategik vazifadir. Shu maʼnoda 23-mart kungi yigʻilish oddiy taqdimot emas, balki ekologik siyosatda yangi bosqichning amaliy ifodasi boʻldi. Chunki unda muammo ilk bor shu qadar ravshan tarzda ilmiy markazlar, laboratoriyalar, raqamli monitoring va xalqaro tajriba bilan bogʻlandi.

Eng muhimi, bu yondashuv Oʻzbekistonning ekologik tahdidlarga endi faqat xavf sifatida emas, balki ilmiy yechim va yangi imkoniyatlar manbai sifatida qarayotganini koʻrsatadi. Zero, yerning holati — bu faqat bugunning manzarasi emas, ertangi taraqqiyot mezonidir. Agar yer tiklansa, qishloq xoʻjaligi tiklanadi. Agar ilm ishlasa, ekologik tahdid iqtisodiy imkoniyatga aylanadi. Agar bu yoʻlda siyosiy iroda, ilmiy salohiyat va xalqaro tajriba birlashsa, choʻllanishga qarshi kurash ham natija beradi.