“Ақл тарозусида тортиб кўрилмаган ҳар қандай билим асоссиздир”, деган эди тиб илмининг асосчиси Абу Али ибн Сино. Дарҳақиқат, амалиёт билан уйғунлаштирилмаган, теран ақл билан қиёсланиб, чархланмаган билимнинг кишиларга фойда келтириши даргумон. Бу эса кишидан катта меҳнат, юксак истеъдод, қунт ва сабот талаб этади. Ана шундай фазилатларга эга инсонлар жамиятнинг бебаҳо бойлиги ҳисобланиб, мамлакат тараққиёти, ижтимоий-иқтисодий соҳалар ривожига улкан ҳисса қўшади.

Янги Ўзбекистонда ўз бахтини, жамиятдаги ўрнини илм ва меҳнатдан топаётган, шу билан бирга, ҳаётимиз фаровонлигига хизмат қилаётган инсонлар жуда кўп. Уларни барча соҳа ва тармоқларда учратиш мумкин.

Газетамизда янги очилган “Истеъдодда ҳикмат кўп” рукни орқали юксак билим, қобилият ва маҳорат соҳибларини суҳбатга тортиб, газетхонларни уларнинг муваффақият сирларидан воқиф этиб боришни мақсад қилганмиз.

Янги рукнимизнинг биринчи меҳмони ноёб истеъдод соҳиби, қўли енгил шифокор, Республика ихтисослаштирилган травматология ва ортопедия илмий-амалий тиббиёт марказининг биринчи умумий ортопедия бўлими шифокори, тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), травматолог-ортопед Артур МАҲМУДОВ.

— Тиббиётнинг йўналишлари кўп-ку, нима учун айнан травматология ва ортопедия йўналишини танлагансиз?

— Илмда фанлар аниқ ва гуманитарга ажратилгани каби травматология ва ортопедия тиббиётнинг аниқ ва реал соҳасидир. Содда қилиб айтганда, ушбу йўналиш одамларнинг кўзига ташланиб турган касалликларини даволаши билан эътиборимни тортган. Масалан, жарроҳлар беморларнинг ички органларидаги мураккаб жарроҳлик амалиётини бажаргани билан кўзга кўринмайди. Буни фақат ўша беморнинг ўзи танасида ҳис қилади. Аммо бизнинг меҳнатимиз самарасига нафақат бемор, балки унинг атрофидаги барча гувоҳ бўлади. Чунки оқсоқ киши муолажамиздан сўнг тўғри қадам ташлаб, фаол ҳаётга қайтганини кўрганда, қувонмайдиган киши бўлмаса керак. Ана шундай пайтларда травматология ва ортопедия йўналишини танлаб тўғри қилганимга ишончим ортиб бораверади.

— Меҳнат фаолиятингизни бошлаганингизга ҳам, мана, ўн йил бўлди. Ўтган даврда минглаб беморлар дардига малҳам бўлганингиз табиий. Аммо биринчи мустақил қадам, илк таассуротлар бошқача бўлса керак...

— Албатта! Бундан уч йил олдин тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун қилган диссертациям ҳимояси арафасида мазкур статистикани ўрганиб чиққан эдим. Шу боис саволингизга аниқ жавоб бера оламан. Яъни шу пайтгача 10 мингдан ортиқ беморларга ташхис қўйиб, даволаган бўлсам, 2 мингдан ортиқ беморларда жарроҳлик амалиётлари ўтказишда бевосита қатнашганман.

Кечагидек ёдимда, биринчи даволаган беморим бир ёшли болакай эди. Ординатурада ўқиб, ҳам ишлаб юрган кезларим, ёш ота-она келиб, ўғилчасининг қўлини кўтаролмаётганини айтишди. Болакай оғриқ зўридан йиғидан тўхтамасди. Кўрсам, қўли чиқиб кетибди. Одатда ёш оналар болаларининг кийимларини алмаштираётганда бехосдан қўлларини чиқариб қўйишади. Дарҳол суякни жойига солиб қўйдим, шу заҳоти бола йиғидан тўхтади. Ўша пайтдаги ҳолатимни, кўнглимдан кечган туйғуларни сизга сўз билан айтиб беролмайман...

Дастлабки беш йилда операцияларни устозларимиз кўмагида олиб бориб, тажриба орттирган бўлсам, кейинги беш йилликда мустақил равишда жарроҳлик амалиётларини ўтказиб келяпман.

— Кузатишларга қараганда, сўнгги пайтда, айниқса, “COVID-19”дан кейин суяк емирилиши билан боғлиқ касалликлар кўпайгандек, назаримизда. Сиз айнан шу масалада илмий тадқиқот олиб бориш билан бирга, беморларга дармон бўлаётган амалиётчи шифокор сифатида айтинг-чи, бу қанчалик асосли?

— Қўлимда бу борада расмий статистика йўқ. Шунинг учун сизга аниқ бир рақамни айта олмайман. Бироқ тадқиқот ишим давомида олинган илмий хулосаларга таянадиган бўлсам, суяк касалликлари кўпайишига коронавируснинг таъсири бўлди.

Гап шундаки, устозим профессор Мурод Ирисметов раҳбарлигида “COVID-19”дан кейин сон суяк бошчаси ассептик некрозининг клиник кечиши ташхиси ва истиқболини баҳолаш усулларини такомиллаштириш” мавзуидаги илмий изланишимиз чоғида олдимизга “Коронавирусни ўтказган беморлар сон суяк бошчаси емирилишида генетик омил роль ўйнайдими ёки йўқ?” дея савол қўйиб, 115 нафар бемордан қон таҳлилларини олиб, ўргандик. Шу билан бирга, яна 115 нафар “COVID-19” ўтказмаган бемордан ҳам қон таҳлилларини олиб, таққосладик. Шу тариқа Ўзбекистонда биринчи бўлиб ўзбек популициясида сон суяк бошчаси ассептик некрозида генетик омил таъсири ўрганилди. Натижада “COVID-19”дан кейин сон суяк бошчасининг ассептик некрози қўзғалиши генетик омилларга таъсир қилгани ўз исботини топди.

Ҳозирги кунда бунинг даволаш усулларини такомиллаштириш мақсадида устозим Мурод Эргашевич кўмагида илмий ишимни давом эттиряпман. Бунинг учун 200 нафар беморни ўрганишга қарор қилганмиз.

Шу ўринда юртдошларимиздан бир жиҳатга алоҳида эътибор қилишларини сўраб қолардик. Ҳар қандай касаллик эрта аниқланиб, ташхис қўйилса, уни даволаш енгил кечганидек, суяк емирилиши ҳам барвақт аниқланиб, муолажа қилинса, уни жарроҳлик амалиётисиз ҳам даволаш мумкин. Бунинг учун беморлар сон ва тизза суякларида оғриқ сезганида ўтиб кетади деб вақтни бой бермасдан, албатта, шифокорга мурожаат этишлари керак. Касалликнинг нолинчи, биринчи ва иккинчи босқичида келган кўплаб беморларни операциясиз даволаб, соғлом ҳаётга қайтаришга муваффақ бўляпмиз.

Афсуски, кейинги пайтда айрим кишилар касалликнинг оғир, яъни учинчи ва тўртинчи босқичларида бизга мурожаат қилади. Оқибатда операция орқали даво топишмоқда. Аччиқ бўлса-да, айтиш керак, бу касалликнинг зўрайиб кетишида айрим “табиб”ларнинг нотўғри муолажалари ҳам сабаб бўляпти.

— Бугун тиббиёт ривожи жуда жадал. Соҳага илғор технологиялар, ҳатто сунъий интеллект кириб келди. Ана шундай шароитда операция қанчалик ваҳимали?

— Дарҳақиқат, тиббиёт ривожланиб кетди. Бундан 4-5 йил илгари ҳам оёғида нуқсони бор, дейлик, оқсоқланиб юрадиган болаларни олиб келишса, фарзандингиз 20 ёшга тўлгандан кейин келинг дер эдик. Чунки юртимизда ёш болаларда оқсоқликни даволаш бўйича жарроҳлик амалиётлари қилинмасди. Бугунги кунда эса Европа тажрибасидан келиб чиққан ҳолда касалликни эрта даволаш амалиёти жорий этилди. Бу бежиз эмас, албатта. Негаки, оқсоқлик ва унга ўхшаш касалликларда жарроҳлик амалиётлари қанча эрта қилинса, асоратлари қолмас экан. Агар у 25 ёшдан сўнг ўтказилса, беморнинг бел ва оёқ қисмларида оғриқлар сақланиб қолиши эҳтимоли юқори бўлар экан...

Ўйлаб кўринг, бола туғма бир оёқ калталиги билан дунёга келди, у ўсгани сари оёқлар узунлиги ўртасидаги фарқ ҳам ортиб бораверади. Айтайлик, 16 — 18 ёшларда оёқ калталиги 3 сантиметр бўлса, 25 ёшда фарқ 8 сантиметрга етса, бу фақат бемор зиёнига ишлайди. Ваҳоланки, амалиётда 3 сантиметргача калталикни тўғриласа бўлади. Тажрибада жарроҳлик амалиётидан сўнг эски ҳолати сақланиб қолганлар, кам бўлса-да, кузатилди. Шунинг учун Германия, Буюк Британия сингари давлатлар тажрибасидан келиб чиқиб, эртароқ операция қилинса, энди жамиятга қўшилаётган ёшларнинг руҳиятида ҳам салбий асоратлар қолмайди. Демоқчи бўлганим, жаҳон тажрибасида 14 ёшдан бошлаб оёқ калталигини тўғрилаш амалиёти ўтказилади ва бу ўзини оқлаяпти. Энг муҳими, бу орқали жисмидаги туғма нуқсонлар сабаб тушкун кайфиятга тушиб, тенгдошларидан ажралиб қолган болаларда ҳеч кимдан кам эмасликларига ишонч пайдо бўлади, ҳаётга муносабати ўзгаради. Бизнинг энг катта ютуғимиз мана шу аслида.

Шу ўринда айримларда, бундай операциялар ёш организмга хавфли эмасми деган савол туғилиши, табиий. Дунё статистикасига қараганда, ҳар 100 бемордан 3-4 нафарининг организми ёт жисмни қабул қилмаслик ҳолатлари учраб туради. Буни беморларга тушунтирамиз, агар уларда ёндош касалликлар бўлса, яъни сурункали тонзиллит, ангина, бод, полиартрит безовта қилиб келаётган, ёши катталарда эса қанд касаллиги, онкологик ёки урологик хасталиклар бўлса, организм қабул қилмаслик ҳолатлари учрайди.

— Касалликни даволашда тўғри ташхис қўйиш ўта муҳим. Айтинг-чи, фаолиятингизда нотўғри ташхис қўйилган ҳолатларга ҳам гувоҳ бўлганмисиз? Бундай пайтда қалбингиздан қандай кечинмалар ўтади?

— Тан олиш керак, амалиётда бундай ҳолатлар ҳам учраб туради. Лекин қачон нотўғри ташхис қўйилиши ёки нотўғри усулда даволаш мумкин? Қачонки касаллик янги бўлса, у ҳақида етарли маълумот бўлмаса. Бироқ бизнинг илмий марказда хасталикни аниқлаш, ташхис қўйишда янглишмаслик учун даволаш стандартлари мавжуд бўлиб, касаллик ҳақида якуний хулосага келишда, албатта, чуқур текширувдан ўтказилиши шарт. Хусусан, беморлардан МРТ, МСКТ текширувлари ва қон таҳлиллари олинади ва касаллик етарли даражада ўрганилиб, сўнгра даволашга киришилади.

Яна шуни ҳам айтиш керакки, бел соҳасида, масалан, умуртқа поғонаси чуррасида ҳам беморнинг чов соҳасида оғриқ кузатилади. Дастлабки пайтларда жойларда сон суяк бошчаси ассептик некрози касаллигини умуртқа чурраси деб ташхислаш ҳам кузатилди. Бундай янглиш ҳолатларнинг олдини олиш мақсадида марказимизда барча ҳудудга ҳар бир йўналиш бўйича масъуллар бириктирилиб, Қорақалпоғистон Республикаси ҳамда вилоятларда маҳорат дарслари олиб борилди. Травматология ва ортопедия йўналишидаги шифокорлар малакалари оширилди. Натижада ҳозирги пайтда нотўғри ташхис қўйиш ҳолатлари деярли кузатилмаяпти.

Қувонарли томони шундаки, бугун мураккаб жарроҳлик операциялари туманлар даражасида ҳам ўтказилмоқда. Бу ихтисослаштирилган тиббий хизмат халққа яқинлашганини англатади. Буни аниқ рақамларда айтсак, вилоятларда 22 турдаги, туман шифохоналарида 5 турдаги янги даволаш ва диагностика усуллари амалиётга татбиқ этилди. Натижада 2024 йилдан буён муассасамизнинг ҳудудий филиаллари орқали минглаб беморларга тиббий ёрдам кўрсатилиб, мураккаб операциялар ўтказиляпти. Шунингдек, фақат марказда бажариб келинган суяклар туннелизацияси ва тромбоцитлар билан бойитилган плазма юбориш, тизза бўғими диагностик артроскопияси, медиал менискэктомия, туғма маймоқликда перкутан ахиллотомия, ахиллопластика ва пайлар транспозицияси, чаноқ-сон ва тизза бўғимларини тотал эндопротезлаш каби қатор юқори технологик амалиётлар илк бор туман (шаҳар)лар даражасида бажарилди. Бу орқали кўплаб беморларга яшаш жойининг ўзида туриб малакали ихтисослаштирилган тиббий хизматдан самарали фойдаланиш ва саломатлигини тиклаш имконияти яратилди.

— Очиғини айтиш керак, травматология ва ортопедия билан боғлиқ жарроҳлик зарур бўлганида юртдошларимиз орасидан чет эл клиникаларини афзал биладиганлар кўплаб топилади. Бунинг сабаби нимада? Хорижий клиникалар жозибадорлиги шифокорларнинг юқори малакаси, тажрибасига боғлиқми ёки замонавий технологияга?

— Аввало, дунёнинг кўплаб давлатларида бўлган, тажриба алмашган шифокор сифатида бемалол айта оламанки, травматология ва ортопедия соҳасида Ўзбекистон ҳеч бир давлатдан кам эмас. Хусусан, тиббиёти ривожланган мамлакатларда ушбу йўналишда қандай даволаш усуллари бўлса, Республика ихтисослаштирилган травматология ва ортопедия илмий-амалий тиббиёт марказида ҳам уларнинг барчаси йўлга қўйилган.

Эҳтимол, онкологик ва юрак хасталиги билан боғлиқ касалликларга даво истаб хорижга чиқаётган беморлар бўлиши мумкин. Аммо травматология бўйича анча олдинга чиқиб олганмиз. Ҳозирги кунда ҳатто бел қисмида қилинадиган эндоскопик жарроҳликлар ҳам ўзимизда бажариляпти. Натижада қўшни давлатлардан кўплаб шифокорлар юртимизга келиб ўқиб, малакаларини ошириб кетишяпти.

Марказимизда 2026 йилнинг иккинчи чорагида тўлиқ “робот жарроҳлиги”ни йўлга қўйиш, хусусан, ушбу амалиётни тизза бўғимлари касалликларини даволаш жараёнида қўллаш режалаштирилган. Мазкур янгиликнинг афзалликлари кўп. Масалан, операция ўта юқори аниқликда бажарилади. Жараён хавфсизлиги таъминланади. Шифокорга инсон танасининг энг мураккаб қисмлари ҳамда касалликнинг энг оғир даражаларида ҳам эркин ишлаш имконини беради. Натижада махсус дастур ёрдамида мураккаб амалиётлар чоғида юзага келиши мумкин бўлган хирургик хатоликларнинг олди олинади.

Муассасамизда ўтган йили 4 турдаги янги диагностика ҳамда 24 турдаги юқори технологияли даволаш усули жорий этилиб, юртимизда травматология ва ортопедия йўналиши бўйича амалиётда қўлланилаётган муолажа усуллари сони 269 тага етказилди.

— Аммо одамларда миллий тиббиётга нисбатан ишончсизлик кайфияти ҳали буткул йўқолмаган. Бунинг асосий сабаби нимада деб ўйлайсиз?

— Ўз тажрибам ва кузатишларимдан келиб чиқиб, бунинг битта энг муҳим омилини келтираман, у — аҳолининг тиббиёт тизимидаги ўзгаришлардан етарли даражада хабардор эмаслиги. Масалан, бугунги кунда Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳамда марказимиз ҳамкорлигида ҳар чоракда барча вилоятда бир ҳафталик маҳорат дарслари ташкил этилиб, жойлардаги оғир беморларни тиббий кўрикдан ўтказиш, зарурат бўлса, ўша жойнинг ўзида операция қилиш анъана тусига кирган.

Аммо бундан кўпчиликнинг хабари йўқ. Чунки баъзида ойига икки марталаб муайян ҳудудга бориб беморларни қабул қилаётган бўлсак-да, ўша жойдан илмий марказимизга йўл босиб келаётган беморлар бор. Улар билан суҳбатлашиб, бу ҳақида айтганимизда ҳайрон бўлишади. Мана, сизга оддий мисол. Ваҳоланки, аҳолининг хабардорлиги оширилса, вақт, ортиқча пул сарфлаб пойтахтга келиб сарсон бўлиб юрмасдан, ўз яшаш жойида шифо топиб кетишлари мумкин.

Тўғри, Ҳиндистонга сафарим давомида кўплаб юртдошларимизнинг шифо истаб ўша юртга боришаётганига гувоҳ бўлдим. Уларнинг аксарияти билан гаплашиб кўриб, суяк ёки травматология касалликлари билан келганини эшитмадим. Қолаверса, давлатимиз томонидан соғлиқни сақлаш тизими истиқболига алоҳида эътибор қаратиляпти. Президентимиз ташаббуси билан Ўзбекистонни минтақадаги юқори технологик тиббиёт хабига айлантириш бўйича кенг кўламли саъй-ҳаракатлар бошлаб юборилган. Бу жараёнда тиббиёт муассасаларини энг сўнгги русумдаги диагностик асбоб-ускуна ва жиҳозлар билан таъминлаш баробарида ёшларнинг ўз истеъдодларини юзага чиқариш, юқори сифатли тиббий хизматлар кўрсатиш учун зарур барча шарт-шароитлар яратиб бериляпти. Булар тез орада ўзининг юксак самараларини бериши, мамлакатимиз соғлиқни сақлаш соҳасида дунёнинг энг илғор давлатларидан бирига айланиши, шубҳасиз.

Саид РАҲМОН

(«Халқ сўзи») суҳбатлашди.