XXI аср инсониятни яна бир тарихий бурилиш нуқтасига олиб келди. Тарих узлуксиз изланишлар ва кашфиётлар занжиридан иборат. Илк бор оловнинг кашф этилиши улкан инқилоб бўлган бўлса, буғ машинасининг ихтиро қилиниши саноат цивилизациясига йўл очган. Бугун эса рақамли инқилоб инсон тафаккури, иқтисодиёт ва ижтимоий ҳаётни тубдан ўзгартирмоқда. Сунъий интеллект оддий технология эмас — у янги интеллектуал цивилизацияга эшик очаётган куч сифатида намоён бўлаётир.

Бугун башарият тарихидаги энг тез тарқалаётган технология айнан сунъий интеллект бўлиб қолмоқда. Ҳисоботларга кўра, СИ интернетдан ҳам тезроқ оммалашяпти. Сўнгги уч йил ичида дунё бўйича 1,2 миллиарддан ортиқ инсон СИ платформаларидан фойдалангани бу жараённинг қанчалик улкан кўламга чиққанини кўрсатади. Кечагина фантастика бўлиб туюлган технологиялар бугун кундалик ҳаётнинг оддий қисмига айланди. ChatGPT каби генератив СИ тизимлари, тиббий диагностика алгоритмлари, автоматлаштирилган таржимонлар ва СИ-аналитика платформалари инсоннинг кундалик фаолиятига чуқур кириб бормоқда. Биз ғоят нозик ва масъулиятли даврга кириб келдик. Бу — инсон ўз ақлининг рақамли аксини яратаётган даврдир.

БМТнинг ривожланиш дастури томонидан эълон қилинган ҳисоботда таъкидланганидек, инсоният нафақат технологиялар асрида, балки «инсоний салоҳиятнинг янги чегаралари» очилаётган замонда яшамоқда. Энди сунъий интеллект оддий дастур ёки техник восита эмас — у иқтисодиёт, сиёсат, таълим, тиббиёт ва ҳатто инсон тафаккури билан боғлиқ янги воқеликка айланди. Кечагина фантастика бўлиб туюлган жараёнлар бугун ҳаёт ҳақиқатига эврилди. Алгоритмлар матн ёзиб, инсон нутқини англаяпти, ташхис қўймоқда, таҳлил қилмоқда. Ҳатто қарор қабул қилиш жараёнларига ҳам аралашаётир. Бир пайтлар инсон фикри қоғозга туширилган бўлса, бугун у кодга айланди. Сиёҳ ўрнини маълумотлар, китоб ўрнини рақамли платформалар, архив ўрнини булутли хотиралар эгалламоқда.

Бу жараён фақат технология тараққиёти билан чекланмайди.

У дунё иқтисодиёти ва геосиёсатини ҳам ўзгартиряпти. Прогнозларга кўра, 2033 йилга бориб СИ глобал бозори 4,8 триллион долларга етади. Бу Германия иқтисодиёти ҳажмига тенг кўрсаткичдир. Бугун АҚШ ва Хитой дунёдаги СИ ҳисоблаш қувватининг тахминан 86 фоизини назорат қилмоқда. Бу эса сунъий интеллект оддий технология эмас, балки геосиёсий кучга айланаётганини англатади. Аммо тараққиётнинг энг муҳим саволи ҳам айнан шу ерда туғилади: технология кимга хизмат қилади?

Сунъий интеллект фақат технологик гигантлар ёки бой давлатлар қўлидаги қурол бўлиб қолмаслиги керак. У дунёнинг энг чекка қишлоғига ҳам, имконияти чекланган инсонга ҳам, ривожланаётган мамлакатларга ҳам хизмат қилиши лозим. Чунки келажакда бойлик нефть ёки олтин билан эмас, балки маълумот, инновация ва интеллектуал капитал билан ўлчанади. Бугун дунё янги рақамли пойга ичида яшамоқда. Кимда кучли СИ инфратузилмаси, катта маълумотлар базаси ва рақамли кадрлар бўлса, эртанги иқтисодий устунлик ҳам ўша давлат қўлида бўлади. Ҳисоботларга кўра, келажакда давлатлар «сунъий интеллект яратувчилари» ва «сунъий интеллект истеъмолчилари»га бўлиниши мумкин.

Бу эса инсониятни яна бир хавф — рақамли тенгсизлик билан юзлаштиради. Ҳозир дунёда қарийб 4 миллиард инсон СИ экотизимида тўлиқ иштирок эта олмайди. Сабаб — интернет, электр энергияси ва рақамли таълим имкониятларининг чекланганидир. Юқори даромадли давлатларда сунъий интеллектни жорий этиш даражаси 23 фоизни ташкил этаётган бўлса, паст ва ўрта даромадли мамлакатларда бу кўрсаткич 13 фоиз атрофида қолмоқда ва бу жараён «Янги катта тафовут» деб аталмоқда.

Ривожланган давлатларда алгоритмлар иқтисодиётни бошқараётган бир пайтда, айрим мамлакатларда ҳали ҳам интернетга тўлиқ кириш имкони чекланган. Айрим жойларда болалар робототехника ўрганаётган бўлса, бошқа ҳудудларда оддий рақамли саводхонлик ҳам муаммо бўлиб қолмоқда. Демак, XXI асрнинг янги ижтимоий муаммоси — технологияга тенг кириш имкониятидир.

Машина ҳисоблайди, инсон эса маъно беради

Сунъий интеллект ҳисоблайди. Аммо ҳис қила олмайди. У таҳлил қилади. Аммо виждон азобини сезмайди. У ёзади. Аммо соғиниш нималигини билмайди. Процессор қанчалик тез ишламасин, у она меҳрини, инсон дардини ёки ижодий илҳомни тўлиқ англай олмайди. Инсоннинг бетакрорлиги, устунлиги ҳам ана шунда — унинг маънавиятида.

Шу боис БМТ ҳисоботларида рақамли ривожланиш масаласи инсон капитали билан чамбарчас боғланади. Асосий масала инсонни машина билан алмаштириш эмас, балки инсон имкониятларини кенгайтиришдир. Машина ҳисоблайди, инсон эса маъно ва мазмун беради. Ҳақиқатни тан олиш керак, сунъий интеллект миллионлаб иш ўринларини ўзгартириши мумкин, айрим касблар йўқолади, янги соҳалар пайдо бўлади. UNDP тадқиқотларига кўра, дунё аҳолисининг қарийб ярми ўз иши автоматлашиши мумкин деб ҳисоблайди. Бироқ 60 фоиз инсон СИ янги иш ўринлари яратади деб ишонади. Фақат 13 фоиз одамгина СИ ишсизликни кучайтириши мумкинлигидан хавотир билдирган. Бу эса инсоният СИни рақиб эмас, балки имконият сифатида қабул қила бошлаганини кўрсатади. Энди дунёга жисмоний меҳнатдан кўра аналитик фикрлаш, рақамли саводхонлик ва ижодий тафаккур керак бўлади. XXI асрнинг энг қиммат бойлиги — билимдир.

2025 йилги «Инсон тараққиёти тўғрисидаги ҳисобот» (Human Development Report) кузатувлари яна бир хавотирли тенденцияни кўрсатди: пандемиядан кейин инсон тараққиёти ўсиши кескин секинлашган ва 2024 –2025 йилларда глобал инсон тараққиётининг ўсиши 1990 йилдан бери энг паст даражага тушган. Бу эса дунё иқтисодий инқирозлар, геосиёсий зиддиятлар, иқлим муаммолари ва технологик номутаносибликлар билан бир вақтда курашаётганини англатади.

Шу билан бирга, СИ таълим ва тиббиёт соҳасида мисли кўрилмаган имкониятлар яратмоқда. Тиббиётда эрта диагностика, таълимда индивидуал ўқитиш, қишлоқ хўжалигида прогноз таҳлиллари ва давлат бошқарувида «ақлли бошқарув» тизимларини ривожлантирмоқда. Марказий Осиё учун ҳам бу жараён ғоят муҳим аҳамиятга эга. Чунки келажак иқтисодиёти табиий ресурсларга эмас, балки технология ва интеллектга таянади. Университетларда СИ ва киберхавфсизликни ўқитиш — эртанги тараққиётга инвестициядир. Давлат бошқарувини рақамлаштириш эса шаффофлик ва самарадорликни оширади.

Бироқ технология тараққиёти инсон қадриятидан устун келмаслиги шарт. Чунки агар сунъий интеллект адолатсизликни кучайтирса, инсонни назорат объектига айлантирса ёки рақамли мустамлакачиликка хизмат қилса, тараққиёт маънавий инқирозга айланиши мумкин. Инсоният бугун тарихий танлов олдида турибди: келажакни алгоритмлар белгилайдими ёки инсон тафаккури? Жавоб эса оддий, аммо масъулиятли: технологияни ким бошқарса, келажакни ҳам ўша яратади. Шунинг учун бугунги энг катта вазифа — сунъий интеллектни инсон манфаатига хизмат қилдиришдир. Келажак инсон ва машина рақобатида эмас, балки уларнинг уйғунлигида. Чунки технологиянинг ҳақиқий қиймати унинг қудратида эмас, балки инсониятга қанчалик фойда келтиришидадир.

Элёржон САМИНОВ,

Барқарор ривожланиш маркази директори.