Бугунги глобаллашган дунёда давлатларнинг нуфузи фақат географияси, табиий бойликлари ёки ҳарбий қудрати билан эмас, балки улар ҳақида шаклланган тасаввур — ишонч, шаффофлик ва барқарорлик билан ҳам ўлчанади. Ана шу тасаввурни шакллантиришда халқаро рейтинг алоҳида ўрин тутади.

Халқаро рейтинг ва индекслар давлатларнинг сиёсий-ҳуқуқий тараққиёти, ислоҳотлар суръати ва институционал салоҳияти ҳақида жамоатчилик фикрини шакллантирувчи муҳим ахборот воситасига айланди. Ана шундай манбалардан бири «Қонун устуворлиги индекси» бўлиб, у Бутунжаҳон ҳуқуқ устуворлиги лойиҳаси — World Justice Project (WJP) томонидан тайёрланади. Мустақил ва кўп тармоқли мазкур ташкилотнинг расмий маълумотларига кўра, 2025 йилги индекс 143 мамлакат ва ҳудудни қамраб олган, баҳолаш 8 та омил ва 44 та субомил асосида тузилган, 215 мингдан ортиқ аҳоли сўрови ва 4 100 дан зиёд ҳуқуқшунос ҳамда эксперт жавобларига таянади. Демак, мазкур тадқиқлар натижасида берилган хулосалар шунчаки юзаки ҳисобот эмас, жиддий ва таҳлилий манбага асосланган натижалар, дейишимиз мумкин.

Ўтган йилги WЖП ҳисоботига кўра, Ўзбекистон 143 давлат орасида 81-ўринни, Шарқий Европа ва Марказий Осиё минтақасида 15 давлат ичида 8-ўринни эгаллаган. Глобал миқёсда давлатларнинг 68 фоизида қонун устуворлиги кўрсаткичи пасайган бир шароитда Ўзбекистон яхшиланган кам сонли мамлакатлар қаторидан жой олгани қувонарли ҳол. «Тартиб ва хавфсизлик» омили бўйича мамлакатимиз жаҳон миқёсида 17-ўрин, минтақада эса 1-ўринни эгаллаган. «Коррупциядан холилик» бўйича 67-ўрин, фуқаролик ишлари бўйича судлов тизими йўналишида 73-ўрин, жиноят ишлари бўйича судлов тизимига кўра 68-ўрин деб топилган.

БМТнинг 2030 кун тартибида барқарор ривожланиш мақсадлари барча давлатлар учун умумий экани, бироқ уларни амалга оширишда «турли миллий реалликлар, имкониятлар ва ривожланиш даражалари» ҳисобга олиниши, миллий сиёсат ва устувор йўналишларга ҳурмат сақланиши лозимлиги аниқ кўрсатилган. Бошқача айтганда, халқаро ҳамжамиятнинг ўзи ҳам тараққиётни бир хил қолип билан эмас, миллий шароит, институтлар ва жамиятнинг ички хусусиятлари билан бирга баҳолаш зарурлигини тан олади. Демак, Ўзбекистонни фақат ғарбда шаклланган сиёсий-ҳуқуқий мезонлар орқали ўлчаш ҳар доим ҳам тўлиқ ва адолатли манзара бермайди.

Айниқса, давлат бошқарувининг очиқлиги, асосий ҳуқуқ ва эркинликлар, фуқаролик иштироки, фикр ва сўз эркинлиги, йиғилиш ва бирлашиш эркинлиги каби мезонлар турли жамиятларда турлича намоён бўлади. Ғарб мамлакатларида фуқаролик иштироки кўпроқ нодавлат ташкилотлар, оммавий акциялар, мустақил медиа ва лоббичилик маданияти орқали кўринса, Марказий Осиёга хос жамиятларда эса у маҳалла, оила, қўшничилик, жамоавий маслаҳат ва ижтимоий ҳамжиҳатлик орқали ҳам шаклланади. Шунинг учун барча мамлакатларни ягона сиёсий-маданий мезонлар асосида баҳолаш ҳар доим ҳам тўлиқ ва холис манзарани ифода этмаслиги мумкин.

Хорижий давлатлар тажрибаси ҳам шуни кўрсатадики, рейтингда юқори ўрин эгаллаш автоматик равишда мукаммал ҳолатни англатмайди. Европа Комиссиясининг 2025 йилги Қонун устуворлиги ҳисоботида Европа Иттифоқининг барча аъзо давлатларида ҳам ижобий, ҳам салбий ўзгаришлар мавжудлиги очиқ қайд этилган. Ҳужжат суд тизими, коррупцияга қарши чоралар, медиа плюрализми ва эркинлиги, шунингдек, ҳокимиятлар ўртасидаги ўзаро тийиб туриш ва мувозанат тизими билан боғлиқ соҳаларда ривожланиш билан бирга, ҳал этилмаган муаммолар ҳам сақланиб қолаётганини кўрсатади. Бунинг ўзиёқ юқори рейтинг — бу муаммо йўқ, дегани эмаслигини англатади.

Франция мисоли бу фикрни янада яққол тасдиқлайди. 2023 йилда Европа Иттифоқида қамоқхоналарнинг ортиқча тўлганлик даражаси энг юқори бўлган мамлакатлар қаторида Франция 122,9 кўрсаткич билан қайд этилган. Италияда бу кўрсаткич 119,1 бўлган. Демак, ҳуқуқий институтлари анча ривожланган деб баҳоланадиган давлатларда ҳам жазони ижро этиш амалиёти, қамоқ шароитлари ва инсонпарварлик стандартлари билан боғлиқ жиддий муаммолар сақланиб қолиши мумкин. Рейтинг жадвалида юқорироқ туриш ҳар доим ҳам реал ҳаётдаги барча муаммолар ҳал этилганини англатмайди.

Буюк Британиядаги вазият ҳам шунга ўхшаш хулосага олиб келади. Британия Адлия вазирлигининг 2026 йил март ойида эълон қилинган расмий статистикасига кўра, 2025 йил декабрь охири ҳолатида оғир тоифадаги жиноят ишларини кўрувчи судларда кўрилмай турган очиқ ишлар сони 80 203 тага етган. Бу кузатувлар сериясидаги энг юқори кўрсаткич бўлиб, очиқ ишнинг медиан «ёши» 188 кунга чиққан, бир йилдан ортиқ вақт давомида очиқ турган ишлар сони эса 21 002 тага етган. Бу рақамлар халқаро имижи мустаҳкам бўлган суд тизимларида ҳам ишларнинг тўпланиб қолиши, кечикиш ва одил судловга тезкор етишиш билан боғлиқ муаммолар долзарблигича қолаётганини кўрсатади.

АҚШ мисоли эса хавфсизлик ва жамоат тартиби масаласида рейтинг билан реал ҳаёт ўртасидаги фарқни янада аниқроқ кўрсатади. Федерал қидирувлар бюросининг 2024 йил бўйича расмий маълумотига кўра, мамлакатда ўртача ҳар 25,9 сонияда битта зўравонлик жинояти содир этилган, ўртача ҳар 31,1 дақиқада бир қотиллик қайд этилган. Бу рақамлар АҚШ ҳуқуқий тизими заиф, дегани эмас. Аммо улар шуни кўрсатадики, кучли институтлар ва нисбатан юқори халқаро рейтинг ҳатто ривожланган давлатларда ҳам кундалик хавфсизликнинг юқори даражасини автоматик кафолатламайди.

Шу нуқтаи назардан қараганда, Ўзбекистоннинг энг муҳим устунликларидан бири — хавфсизлик ва жамоат тартиби соҳасидаги амалий натижаларидир. WЖП ҳисоботининг ўзи мамлакатни «Тартиб ва хавфсизлик» бўйича 17-ўринга, минтақада эса 1-ўринга қўймоқда. Бу шунчаки статистик рақам эмас. Бу — кундалик ҳаётда нисбатан барқарор муҳит, тинч маҳалла, жамоат тартиби ва давлатнинг базавий хавфсизлик функциялари ишлаётганининг муҳим индикатори. Дунёда эркинлик ва институтлар ҳақида кўп гапирилади, аммо хавфсизлик ҳам инсон қадрининг ажралмас шартидир. Инсон ўз ҳуқуқидан, аввало, амалий хавфсиз муҳит мавжуд бўлгандагина тўлиқ фойдалана олади. Шу маънода, Ўзбекистоннинг мазкур соҳадаги натижаси кўплаб давлатлар учун жиддий ўрганиш объекти бўлиши мумкин.

Янги Ўзбекистон тажрибасининг яна бир кучли жиҳати — ислоҳотларнинг қоғозда эмас, фуқаро ва тадбиркор ҳаётида сезиларли акс эта бошлаганида. 2026 йил апрель ҳолатига келиб, давлат хизматларини соддалаштириш, тадбиркорлик муҳитини енгиллаштириш ва инвестициявий фаолликни рағбатлантиришга қаратилган ислоҳотлар амалий натижалар бераётгани янада яққол кўринмоқда. Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, 2026 йил 1 апрель ҳолатида Ўзбекистонда 577,2 мингта корхона ва ташкилот фаолият юритмоқда. Шундан 421 969 таси тадбиркорлик субъектлари, 417 250 таси эса кичик бизнес субъектларидир. Айни пайтда, хорижий инвестициялар иштирокида фаолият юритаётган корхоналар сони 19 072 тага етган бўлиб, уларнинг 4 392 таси қўшма корхона, 14 680 таси эса хорижий корхоналар ҳисобланади. Бу рақамлар Янги Ўзбекистонда маъмурий тўсиқларни қисқартириш, тадбиркорлик учун қулай муҳит яратиш ва ташқи капитални жалб қилишга қаратилган ислоҳотлар изчил давом этаётганини кўрсатади.

Ўзбекистоннинг яна бир ўзига хос кучи — фуқаролик иштирокининг миллий шаклларига таянишидадир. БМТнинг Ўзбекистон бўйича 2025 йилги умумий мамлакат таҳлили ҳужжатида Ўзбекистон Маҳаллалари уюшмаси тузилгани ва у 9 000 дан зиёд маҳаллаларни бирлаштиргани қайд этилган. Ҳужжатда ҳар бир маҳаллада «Маҳалла еттилиги» шакллантирилиб, у жамоа манфаатларини ифода этиш, ҳамкорликни кучайтириш, маҳаллий ташаббусларни қўллаб-қувватлаш, ижтимоий адолат ва ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаш ҳамда аҳоли иштирокини оширишга хизмат қилиши таъкидланган. Бу ҳолат шуни кўрсатадики, фуқаролик иштироки ҳар доим ҳам фақат ғарбча сиёсий фаоллик шакллари орқали эмас, балки маҳалла, қўшничилик ва жамоавий маслаҳат орқали ҳам самарали таъминланиши мумкин.

Мамлакатимиздаги ўзгаришлар халқаро ташкилотлар томонидан тан олинаётган амалий натижалар билан ҳам мустаҳкамланмоқда. Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) 2022 йилда Ўзбекистон пахта соҳасида тизимли болалар меҳнати ва тизимли мажбурий меҳнат барҳам топганини эълон қилди. ХМТнинг расмий материалларида 2021 йилги пахта теримида иштирок этганларнинг 99 фоизи ихтиёрий меҳнат қилгани, барча вилоят ва туманларда мажбурий меҳнат ҳолатлари жуда кам ёки деярли йўқ даражага тушгани қайд этилган. Бу жуда муҳим факт. Чунки у мамлакатдаги ислоҳотлар фақат ички сиёсий баёнот эмас, балки ташқи мониторинг ва халқаро аудит олдида ҳам натижа берганини англатади.

Ҳуқуқий пойдеворнинг мустаҳкамланиши ҳам юртимиздаги ислоҳотларнинг муҳим қисми ҳисобланади. Ўзбекистон Конституциясининг янгиланган матнида инсон ҳуқуқ ва эркинликлари ажралмас экани, уларни суд қарорисиз чеклаш мумкин эмаслиги, энг муҳими, инсон ҳуқуқ ва эркинликлари бевосита амал қилиши аниқ белгиланган. Шу нормага кўра, қонунлар, давлат ва ўзини ўзи бошқариш органлари ҳамда мансабдор шахслар фаолиятининг мазмуни айнан шу ҳуқуқлар билан белгиланади. Бу — ҳуқуқий давлатчилик масаласи мамлакатда ташқи имиж учун айтилган шиор эмас, балки конституциявий тамойилга айланаётганини англатади. Албатта, қонун билан ҳаёт ўртасида масофа доим бўлади. Аммо ана шу масофани қисқартириш учун ҳуқуқий асос яратилгани ислоҳотлар самарасини баҳолашда эътиборга олиниши шарт бўлган муҳим омилдир.

Айни пайтда, WJP ҳисоботида Ўзбекистон учун ҳали такомиллаштиришни талаб этадиган соҳалар ҳам борлиги кўрсатиб ўтилган. Ҳисоботда давлат бошқарувининг очиқлиги ва асосий ҳуқуқ ва эркинликлар каби йўналишларда пастроқ ўринлар қайд этилган. Лекин шу билан бир вақтда ўша ҳисоботнинг ўзи Ўзбекистонни суд ҳокимиятининг ижро ҳокимиятидан ҳимояси ёки фуқаролик ишлари бўйича судлов тизимининг заифлашуви кузатилган мамлакатлар қаторига киритмайди. Демак, манзара бирёқлама эмас: натижалар ҳам бор, муаммолар ҳам. Ва холис таҳлил айнан шу икки томонни бирга кўриши керак.

Шу нуқтаи назардан, баъзи мезонларнинг Ўзбекистоннинг қадриятлари ва институционал анъаналарига тўлиқ мос келавермаслиги ҳақида гапириш рейтингни рад этиш эмас, балки уни миллий воқелик нуқтаи назаридан ўқиш демакдир. Ғарб жамиятларида давлат ва индивид муносабатлари бир хил тарихий йўл билан шаклланган. Марказий Осиёда эса, хусусан Ўзбекистонда, оила, маҳалла, ҳудудий ҳамжиҳатлик, жамоавий масъулият ва ижтимоий барқарорликка алоҳида ўрин берилади. Шу боис фуқаролик майдони, жамоат иштирокининг шакллари ёки давлат ва жамият ўртасидаги мувозанатни баҳолашда ягона ғарбона қолип доимо ҳам ўзини оқлайвермайди. Энг тўғри йўл халқаро стандартларни инкор этмасдан, миллий тажриба ва институционал ўзига хосликни ҳам унутмасликдир.

Гапнинг индаллоси, бугун дунёда кўплаб мамлакатлар анъана ва модернизация, эркинлик ва барқарорлик, миллий давлатчилик ва глобал стандартлар ўртасида мувозанат изламоқда. Ўзбекистон тажрибаси ана шу мувозанатни амалий шаклда қидираётган ва қуришга ҳаракат қилаётган модель сифатида аҳамиятлидир. Унинг хавфсизликни жамоат осойишталиги билан уйғунлаштириш, давлат хизматларини рақамлаштириш орқали бюрократия ва коррупция хавфини камайтириш, маҳалла орқали фуқаролик иштирокининг миллий механизмини ривожлантириш, меҳнат соҳасида халқаро эътироф этилган ислоҳотларни амалга ошириш, конституциявий кафолатларни кучайтириш каби қатор ўзига хос жиҳатлари халқаро миқёсда диққат билан ўрганишга арзийди.

Жаҳонгир ИСАЕВ,

Барқарор ривожланиш маркази бўлим бошлиғи.