Инсоният мавжуд бўлибдики, сайёрамиздаги халқлар ва цивилизациялар доимо ўзининг азалий орзуси – идеал ва адолатли жамият, эркинлик ва тенглик, урушларсиз дунё ҳақидаги орзуларини рўёбга чиқаришга интилиб келган. Бу тасаввурлар, моҳиятан, тарихий тараққиётнинг фундаментал ҳаракатлантирувчи кучи бўлиб хизмат қилади. Социолог ва файласуф Макс Вебер таъкидлаганидек, инсоннинг ижтимоий ҳаракати доимо жамият эволюциясининг йўналишларини шакллантирувчи маъно ва қадриятларга таянади. Айнан шу қадриятлар мезони орқали инсоният ўз тараққиёти ва инқирозларини баҳолаб, ўз мавжудлигига маъно бағишлайди. Бу интилишлар тарихий тамаддуннинг энг қудратли ҳаракатлантирувчи кучи ҳисобланади.

Урушдан кейинги дунё

Икки жаҳон уруши даҳшатларини бошдан кечирган ва фашизмни тор-мор этган давлатлар ўша даврда янги, янада адолатлироқ дунё тартибига асос солишга интилдилар. Улар БМТнинг мақсад ва тамойилларида мужассамлашган ўзига хос «инсониятнинг умумбашарий орзуси»ни шакллантирдилар. Мазкур концептуал ёндашув марказида келажакдаги урушларнинг олдини олиш, халқаро ҳуқуққа ҳурматни қарор топтириш ва инсон эркинлигини кенгайтириш ғоялари ётарди. Бу қарашнинг марказида шахснинг қадр-қиммати, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари турарди.

Ушбу келишувларнинг натижаси ўлароқ, давлатлар бағрикенглик кўрсатиш ва халқаро хавфсизликни сақлаш йўлида саъй-ҳаракатларни бирлаштириш мажбуриятини олдилар. Қуролли куч фақат умумий манфаатлар йўлида қўлланиши мумкинлиги эълон қилинди. БМТ Низомининг қабул қилиниши дунё харобазорга айланган бир пайтда унга тартиб ва умид бағишлади. Бу воқеа янги бир даврнинг бошланишини англатувчи бурилиш нуқтаси бўлди. У инсон ҳуқуқларини тасдиқлаш ва халқаро низоларни тинч йўл билан ҳал этиш истиқболларини очиб берди.

Тарих гувоҳки, урушдан кейинги кўп томонлама келишувлар салмоқли тарихий мерос қолдирди. Уларнинг хизматлари қаторига миллионлаб инсонлар ҳаётининг сақлаб қолиниши ва, энг асосийси, учинчи жаҳон урушининг олди олингани киради. Глобал тинчликни сақлаш ижтимоий ва барқарор ривожланиш учун пойдевор бўлиб хизмат қилди. Халқаро ҳамжамият урушдан кейинги даврдан то XXI аср бошларигача бўлган даврни бетартибликдан институтсионал ва маълум даражада олдиндан айтиш мумкин бўлган дунё тартибига ўтиш босқичи деб билади. Айнан ўша пайтда либерал халқаро тартибот шаклланиб, БМТ, Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки каби институтлар мустаҳкамланди. Ғарб илмий анъаналарида бу давр кўпинча «совуқ уруш» сифатида таърифланса-да, у буюк давлатлар ўртасида тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашувлар бўлмаган нисбатан барқарор босқич сифатида эътироф этилади. Айнан ўша даврда тийиб туриш тизими ва «узоқ тинчлик» (Long Peace) концепцияси шаклланди. Бу жараёнларга параллел равишда деколонизация ва глобаллашув юз берди: империялар қулади ва жаҳон иқтисодиётининг ўзаро боғлиқлиги кучайди.

Глобал хавфсизлик инқирози

Шундай бўлса-да, дунё урушларни бошдан кечирган авлодлар орзу қилганидек бўлиб чиқмади ва бугун инсоният яна тарихий чорраҳага келиб қолди. Халқаро муносабатлар тобора кўпроқ «тарихий синиш» – турбулентлик, ноаниқлик ва шиддатли ўзгаришлар даврига қадам қўйди. Замонавий таҳдидлар кўлами жиҳатидан 1945 йилдаги хавф-хатарлар билан қиёсласа бўладиган даражага етди.

Бугун янги, янада кескин ва беқарор геосиёсий ҳамда геоиқтисодий воқеликлар шаклланаётганига гувоҳ бўляпмиз. Йирик давлатлар ўртасидаги ишонч инқирози чуқурлашиб, мулоқот каналларининг издан чиқаётгани, зиддиятларни куч билан ҳал қилишга уринишлар глобал хавфсизлик асосларига путур етказаётгани инсониятни хавотирга солмоқда. БМТ маълумотларига кўра, дунёда давлатлар иштирокидаги олтмишдан ортиқ низонинг мавжуд ва улардан ўн биттасининг кўлами хатарли даражада кенг. Шунингдек, сайёрамиз аҳолисининг чорак қисмидан кўпроғи беқарор ҳудудларда яшаётгани ва 120 миллионга яқин кишининг ўз уй-жойини тарк этишга мажбур бўлгани ҳақида чуқурроқ ўйлаш зарур.

Иқтисодий номутаносибликлар ҳам хавотирлидир. Ҳарбий харажатлар шиддат билан ўсиб, 2025 йилда қарийб 3 триллион долларга етган бўлса, 2035 йилга келиб бу сумма икки бараварга ошиши эҳтимолдан холи эмас. Ҳолбуки, ҳарбий харажатларнинг атиги бир неча фоизини қайта тақсимлаш орқали очарчилик муаммосини ҳал қилиш, болаларни эмлаш ёки ривожланаётган мамлакатларга иқлим ўзгаришига мослашишда ёрдам бериш мумкин бўлар эди. Натижада, замонавий халқаро тизим чуқур инқирозга юз тутгани ҳақидаги фикрлар тобора кўпроқ янграмоқда. Таҳлилчилар либерал тартибнинг емирилаётгани ва глобал бошқарув инқирози ҳақида сўз юритмоқда. Дунё кўп қутблилик сари жадал ҳаракат қилмоқда, бироқ бу жараён қадриятлар ва институтлар рақобати билан кечаётир.

Замонавий дунё тартиботининг меъморчилигига оид ягона қараш ҳалигача мавжуд эмас. Кўплаб жаҳон етакчилари замонавий халқаро тизим чуқур инқирозни бошдан кечираётганида якдилдирлар. Мавжуд тартиб кучларнинг ҳақиқий мувозанатини акс эттирмайди ва жиддий ислоҳотларни талаб этади, деган тезис кенг тарқалмоқда.

«Самарқанд бирдамлик ташаббуси» прагматик ечим сифатида

Мавжуд зиддиятлар фонида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг позицияси ва глобал ҳамкорликка доир янги ёндашувлари алоҳида қизиқиш уйғотади. Давлатимиз раҳбари томонидан илгари сурилган «Самарқанд бирдамлик ташаббуси» давлатларни очиқ ва инклюзив мулоқотга жалб этиш, ишонч тақчиллигини енгиб ўтишга йўналтирилган. Ушбу ташаббуснинг моҳияти ўзаро англашувни тарғиб қилиш ва замонавий таҳдидларга биргаликда жавоб қайтаришдан иборатдир. Янги Ўзбекистоннинг ташқи сиёсати очиқлик ва тенг ҳуқуқлилик тамойилларига асосланади. «Самарқанд руҳи» ўзаро ҳурмат ва хавфсизликнинг ажралмаслиги фалсафаси сифатида глобал келишувлар учун асосий мезон бўлиб хизмат қилиши мумкин. Ушбу жараёнда Ўзбекистон Марказий Осиё мамлакатлари билан асосий йўналишларда ҳамкорликни изчил чуқурлаштириш ниятидадир. Динлараро зиддиятлар кучайиб бораётган шароитда бағрикенглик ва тотувлик каби қадриятларни илгари суриш ҳам алоҳида долзарбдир.

Халқаро тизим ривожланишининг ҳозирги босқичи шунчаки инқироз эмас, балки келажакдаги дунё тартиботининг турли моделлари ўртасидаги рақобатдир. Инсоният ўзининг азалий орзуси – тинчлик ва барқарорликка эришиш йўлида ишончни мустаҳкамлаш ва халқаро ҳуқуқни ҳурмат қилиш учун доимий саъй-ҳаракатларни амалга ошириши талаб этилади. Охир-оқибатда, инсоният мақсадларига эришиш давлатлар ва уларнинг етакчиларининг сиёсий иродасига, тинчлик ва тараққиёт йўлидаги танловни амалга оширишга тайёрлигига боғлиқдир. XXI аср дунёсининг қандай бўлиши айнан давлатларнинг қарама-қаршиликни енгиб ўтиб, ҳамкорлик йўлини танлай олиш қобилиятига боғлиқ бўлиб қолади.

Гулҳаё БАРНОЕВА,

Барқарор ривожланиш маркази эксперти.