Ҳар куни интернетда оддийгина расм кўрганимизда, ижтимоий тармоқларга видео юклаганимизда ёки сунъий интеллектга савол берганимизда, сайёрамизнинг қаеридадир улкан миқдордаги тоза ичимлик суви ғойиб бўлаётганини хаёлимизга ҳам келтирмаймиз. Биз рақамли ҳаётимизни ўта енгил ва табиатга зарарсиз деб ўйлашга ўрганиб қолганмиз. Телефонимиз экранига тикилиб, дунё билан боғланиб турган ҳар бир сониямиз ортида ер шари том маънода чанқоқликдан қуриётгани эса бугунги куннинг энг яширин ва даҳшатли ҳақиқатидир.

Кўпчилигимиз сурат ва хабарларимизни осмондаги қандайдир кўринмас «булутли тизимда» сақлайман деб тасаввур қиламиз. Аслида эса бу «булутлар» осмонда эмас, ерда минглаб суперкомпютерлар кечаю кундуз тўхтовсиз ёруғлик тезлигида ишлаётган улкан бинолар, яъни маълумотлар марказларидир. Бу марказлар Google, Amazon ва Microsoft каби технология гигантлари томонидан бизнинг рақамли эҳтиёжларимизни таъминлаш учун қурилган. Бироқ туну кун тинмайдиган миллионлаб транзакцияларни бажарувчи бу суперкомпютерлар иш жараёнида шу қадар қизиб кетадики, уларнинг ёниб кетмаслиги учун улкан совитиш тизимлари зарур бўлади. Мана шу жойда биз сезмайдиган энг катта муаммо сув муаммоси ўртага чиқади.

Ушбу компьютерларни совитиш учун шунчаки озгина сув эмас, балки бутун бошли дарёлар ва шаҳар аҳолисига етадиган чучук сув захиралари сарфланмоқда. Рақамли ҳаётимизни музлатиб туриш учун сарфланаётган миллиардлаб литр тоза сувлар айни пайтда дунёнинг кўплаб нуқталарида, хусусан, Лотин Америкасида маҳаллий аҳолининг чанқоқ қолишига ва мисли кўрилмаган қурғоқчиликка сабаб бўляпти. Компьютерларимизнинг ҳарорати пасайгани сайин, сайёрамизнинг чанқоғи тобора ортиб бормоқда ва бу жараён тез орада ҳар биримизнинг ҳаётимизга бевосита таъсир ўтказмай қолмайди.

ChatGPTнинг тўймас чанқоғи: битта савол-жавоб қанча сувни ютади?

Сўнгги пайтларда ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланган сунъий интеллект тизимлари, хусусан, ChatGPT каби ботлар рақамли дунёнинг энг «чанқоқ» технологиялари ҳисобланади. Ташқи томондан қараганда, сунъий интеллектга савол бериш жуда оддий ва зарарсиз жараёндек кўринади бир сонияда савол ёзасиз ва у сизга дарҳол жавоб қайтаради. Бироқ, сиз олган ўша қисқагина матнли жавоб ортида компьютерлар тизими жуда улкан ва оғир математик амалларни бажаради. Бу ҳисоб-китоблар эса суперкомпютерларни худди қизиган печкага айлантириб қўяди.

Колорадо ва Техас университетларининг нуфузли олимлари томонидан ўтказилган махсус тадқиқотлар бу борадаги даҳшатли рақамларни фош қилди. Маълум бўлишича, машҳур ChatGPT-3 тизимини шунчаки тарбиялаш, яъни унга маълумотларни ўргатиш босқичининг ўзида нақд 700 000 литр тоза чучук сув сарфланган. Энг қизиғи, технология гиганти бўлган Microsoft компанияси бу маълумотларни узоқ вақт давомида жамоатчиликдан сир сақлаб келган. Оддийроқ қилиб тушунтирадиган бўлсак, сунъий интеллект билан ўтказиладиган ҳар бир ўртача 20-50 та савол-жавоб сеанси учун тахминан ярим литр тоза сув «ҳавога учиб кетади».

Вазиятнинг миқёси янада каттароқ қаралса, муаммо янада қўрқинчли тус олади. Бугунги кунда биттагина ўртача маълумотлар маркази 10 000 дан 50 000 гача аҳолиси бўлган бутун бир бошли шаҳарчанинг бир кунлик сув таъминотини якка ўзи ичиб юборади. Таҳлилчиларнинг прогнозларига кўра, яқин йилларда сунъий интеллект технологияларининг йиллик сув истеъмоли бутун бир Дания давлати ёки Буюк Британия каби улкан мамлакат бир йилда ишлатадиган жами сувнинг ярмига тенг бўлади. Дунёда чучук сув захиралари йилдан йилга камайиб бораётган бир пайтда, рақамли тизимларнинг бундай тўймас чанқоғи инсониятни жуда оғир танлов қаршисида қолдирмоқда шу ўринда бир савол пайдо бўлади аслида, бизга келажакда яшаш учун сув керакми ёки интернет?

Компаниялар углерод чиқиндисини камайтириб, сувимизни қандай қуритмоқда?

Бугунги кунда Google, Microsoft ва Amazon каби дунёнинг энг бой технология компаниялари телевизор ва ижтимоий тармоқлар орқали ўзларини табиатнинг энг катта дўстлари қилиб кўрсатишни яхши кўришади. Улар «Биз атмосферага зарарли газлар чиқаришни кескин камайтирдик, заводларимиз атроф-муҳитни булғамаяпти» деб жар солишади. Аммо экология ва технология соҳасидаги ихтисослашган мустақил тадқиқотчилар бунинг орқасида катта бир ёлғон, яъни «яшил ниқоб остидаги алдов» ётганини фош қилишмоқда.

Хўш, аслида нима содир бўляпти? Илгари маълумотлар марказларидаги суперкомпютерларни совитиш учун улкан электр вентиляторларидан фойдаланилган. Бу эса жуда кўп электр энергиясини талаб қилган ва ҳавога кўп миқдорда зарарли газлар чиқишига сабаб бўлган. Компаниялар углерод чиқиндилари бўйича ҳисоботларни чиройли кўрсатиш ва жамоатчилик босимидан қутулиш учун ақлли ҳийлани ўйлаб топишди: улар электр вентиляторларини ўчириб, уларнинг ўрнига сув билан совитадиган тизимларга ўтишди. Натижада қоғозда «экологик зарар камайди» деб ёзилди, аммо амалда бутун бошли юк электр энергиясидан тўғридан-тўғри сув захираларига ўтказилди.

Таниқли тадқиқотчи Пабло Гамес Серсосимонинг таъкидлашича, рақамлаштириш жараёнининг сув захираларига бераётган зарари унинг ҳавога чиқараётган газларидан кўра анча хавфлироқ ва даҳшатлироқ муаммодир. Энг ёмони, ҳозирда дунёдаги маълумотлар марказларининг қарийб ярми ўзлари ишлатаётган сув миқдорини ҳеч қаерда қайд этмайди ва сир сақлайди. Бу дегани, биз ҳозир кўриб турган рақамларимиз бор-йўғи айсбергнинг учи, холос. Компаниялар ўз обрўсини асраш учун ҳавони тозалаш хабарини дабдаба қилишмоқда, лекин ўша компьютерларнинг ҳароратини пасайтириш учун миллионлаб инсонларнинг ичимлик сувини тинмай қуритишаётганини яширишяпти.

Нега Big Tech саноат сувини эмас, айнан истеъмолга яроқли сувни танлайди?

Бу вазиятни эшитган ҳар қандай оддий одамда ҳақли савол туғилади: «Дунёда денгиз суви ёки заводлардан чиққан оқова, ифлос сувлар тўлиб ётибдику, нега технология компаниялари улардан фойдаланмасдан, айнан одамлар ичадиган тоза чучук сувни сарфлайди?». Афсуски, бу ерда ҳам ҳамма нарса инсониятни асрашга эмас, балки пул ва бизнес манфаатларига бориб тақалади.

Гап шундаки, маълумотлар марказларида ишлайдиган суперкомпютерлар ўта нозик ва қимматбаҳо технологиялардир. Агар уларни совитиш учун денгизнинг шўр суви ёки тозаланмаган саноат сувлари ишлатилса, таркибидаги туз ва турли кимёвий моддалар қисқа вақт ичида совитиш қувурларини занглатади, қолдиқлар йиғилиб, қимматбаҳо тизимларни ишдан чиқаради. Ифлос ёки шўр сувни компьютерга зарар етказмайдиган даражага келтириш учун эса уни махсус фильтрлардан ўтказиб, чуқур тозалаш керак бўлади. Бу эса компаниялар учун жуда катта қўшимча харажат демакдир.

Катта технология гигантлари учун қўшимча заводлар қуриб, сувни тозалашдан кўра, шаҳар тармоқларидаги тайёр, тоза ва энг асосийси жуда арзон бўлган ичимлик сувини сотиб олиш молиявий жиҳатдан анча фойдали. Гарчи баъзи компаниялар келажакда сувни қайта ишлаб ишлатиш режалари борлигини айтишаётган бўлсада, бу ҳам муаммони тўлиқ ҳал қилмайди. Чунки бир марта исиган сувни қайта совитиб айлантириш учун яна жуда кўп электр энергияси талаб қилинади. Натижада бизнес манфаати барибир биринчи ўринга чиқиб, биз ичадиган чучук сув захиралари йирик корпорациялар компьютерларини совитиш учун энг арзон ва қулай қурбон бўлиб қолмоқда.

Компьютерлар шимолда, чанқоқлик ва қурғоқчилик жанубда

Рақамли технологиялар асрида дунё харитаси кўринмас, аммо жуда шафқатсиз бир чизиқ билан иккига ажралиб қолди. Бу жараённи бугун сиёсатшунос ва экологлар «рақамли мустамлакачилик» деб аташмоқда. Муаммонинг туб моҳияти шундаки, замонавий интернет неъматларидан, сунъий интеллект қулайликларидан ва ижтимоий тармоқларнинг барча завқларидан асосан дунёнинг бой давлатлари, яъни АҚШ ва Европа аҳолиси тўлиқ баҳраманд бўлмоқда. Бироқ, ана шу чиройли рақамли ҳаётни туну кун ушлаб турувчи, миллиардлаб фойдаланувчиларнинг маълумотларини қайта ишловчи улкан заводлар ва маълумотлар марказлари бутунлай бошқа ҳудудларда эр майдонлари арзон, қонунлар суст ва сув ресурслари назоратсиз бўлган Лотин Америкаси ва Африка каби ривожланаётган ўлкаларда қурилмоқда. Натижада бой давлатлар интернетда расм томоша қилади, унинг даҳшатли чанқоғи ва қурғоқчилик азобини эса камбағал ўлкалар аҳолиси чекади.

Бунинг энг оғриқли ва жонли мисолини бугун Уругвай давлати мисолида яққол кўриш мумкин. Уругвай халқи бундан йигирма йил аввал, аниқроғи 2004 йилда жуда катта жасорат кўрсатиб, тоза ичимлик суви ҳар бир фуқаронинг дахлсиз ҳуқуқи экани ҳақида махсус қонун қабул қилган эди. Аммо бугун мамлакат тарихидаги энг оғир фожиалардан бирини бошдан кечирмоқда халқ сўнгги 70 йил ичидаги энг даҳшатли ва аёвсиз қурғоқчилик билан юзма-юз турибди. Пойтахт Монтевидео кўчаларида одамлар ичишга тоза сув тополмай турганда, технология гиганти бўлган Google компанияси ушбу мамлакатда ўзининг навбатдаги улкан маълумотлар марказини қуришга киришди. Ушбу марказ ишга тушгач, бир кунда салкам 7.5 миллион литр тоза чучук сувни якка ўзи ютиб юбориши ҳисоблаб чиқилган.

Бу ҳолат Уругвай халқининг сабр косасини тўлдирди. Бугун маҳаллий фаоллар ва оддий фуқаролар ўз қонунларига таяниб, Google заводига қарши кўчаларга чиқишмоқда, судларда кураш олиб боришмоқда. Монтевидеодаги Республика университети тадқиқотчиси Даниэл Пеня вазиятни жуда лўнда ва аччиқ қилиб тасвирлайди:

«Бу улкан маълумотлар маркази Уругвай иқтисодиётига деярли ҳеч нарса бермайди, бу ерда саноқли одам ишлайди, холос. Аммо у ўзидан кейин бутун бир мамлакатни қуритадиган жиддий экологик ва ижтимоий офатларни бошимизга солмоқда».

Катта корпорациялар узоқ давлатларга келганда, уларни ривожлантиришни ва янги иш ўринларини ваъда қилишади. Амалда эса, қурилиш тугагач, бу марказлар одамсиз, тўлиқ автоматлашган ҳолда фақат сув ичадиган махлуқ каби ишлайверади. Энг ачинарли томони, худди шу йили ўтказилган мустақил журналистик суриштирувлар шуни кўрсатдики, Google, Amazon ва Microsoft компаниялари яқин вақт ичида сув танқислигидан ўлаётган мана шундай қурғоқчил ҳудудларда ўз заводларини яна 63 фоизга кўпайтиришни режалаштирган. Бу эса замонавий дунёда кучлиларнинг ўз роҳати учун кучсизларнинг ҳаёт манбаини тортиб олишидан бошқа нарса эмас.

Келажак сценарийси: 2030 йилдаги 40 фоизлик тақчиллик ва қутқарув чоралари

Биз ҳозир шунчаки узоқ келажак ҳақидаги илмий-фантастик тахминларни эмас, балки бир неча йилдан кейин руҳан ва жисмонан тўқнаш келадиган аниқ фактларни муҳокама қиляпмиз. Халқаро экспертлар ва иқлимшуносларнинг энг сўнгги ҳисоботларига кўра, 2030 йилга бориб сайёрамизда чучук сувга бўлган глобал талаб мавжуд табиий таъминотдан нақд 40 фоизга ўтиб кетади. Бу дегани, дунё аҳолисининг деярли ярми тоза ичимлик сувисиз қолиш хавфи остида яшайди. Мана шу қўрқинчли тенгламанинг марказида эса рақамли технологиялар ва сунъий интеллектнинг тўймас эҳтиёжлари турибди. Агар бугун битта смартфон фойдаланувчиси ўз саломатлиги учун кунига ўртача 2 литр сув ичса, унинг интернетдаги кунлик фаолияти билвосита яна 3 литр сувни маълумотлар марказларида буғлатиб юбормоқда. Сайёра том маънода рақамли чанқоқлик ортидан ҳалокат сари кетяпти.

Хўш, инсоният ўзини ўзи қуритишдан қутқариб қолиши учун қандай амалий чоралар кўрилиши керак? Мутахассислар бу борада бир нечта жиддий ечимларни таклиф қилмоқдалар ва уларнинг баъзилари ҳаётга татбиқ этила бошлади:

Заводларни географик кўчириш: Big Tech компанияларини маълумотлар марказларини эр майдонлари ва сув арзон бўлган қурғоқчил Африка ёки Лотин Америкасида эмас, балки иқлими табиий равишда совуқ бўлган ўлкаларда қуришга мажбурлаш. Масалан, Швеция, Норвегия ёки Исландия каби шимолий мамлакатларда ҳаво ҳарорати паст бўлгани сабабли, суперкомпютерларни совитиш учун тоза сув эмас, оддийгина шимолий совуқ ҳавонинг ўзидан бепул фойдаланиш мумкин.

Технологик инқилоб ва яшил кодлар: Муҳандислар ҳозирда камроқ иссиқлик чиқарадиган мутлақ янги чиплар фотоник интеграл микросхемалар устида ишламоқда. Шу билан бирга, дастурчилар ҳам ечим топишга киришган. Масалан, машҳур Linux операцион тизимига қўшилган бир неча қатор янги тежамкор кодлар компьютерларнинг ортиқча қизишини камайтириб, чиқиндиларни 5 фоизга қисқартириш имконини берди.

Қатъий қонунчилик ва мажбурият: Бу масалада энг катта ва ижобий қадамни Европа Иттифоқи ташлади. Яқинда қабул қилинган янги қонун ҳужжатларига кўра, Европа ҳудудида ишлаётган барча маълумотлар марказлари ҳар йили қанча электр энергияси ва айнан неча литр сув истеъмол қилаётганини очиқ эълон қилишга мажбурий қилиб қўйилди. Мустақил таҳлилчилар худди шундай қатъий қонунларни бутун дунё бўйлаб, айниқса Глобал Жануб давлатларида ҳам зудлик билан жорий этишни талаб қилмоқдалар.

Ушбу глобал муаммонинг якуний хулосаси шундан иборатки, рақамли тараққиёт ва сунъий интеллект эволюцияси инсониятни ҳаёт манбаидан айириш ҳисобига қурилмаслиги керак. Катта технология гигантлари ўз фойда пойгасини тўхтатиб, одамлар ва атроф-муҳитни бизнесдан устун қўймас экан, интернетимиз ҳар қанча тез, сунъий интеллектимиз ҳар қанча ақлли бўлмасин, сувсиз қолган сайёрада уларнинг ҳеч биридан фойда қолмайди. Ўз келажагини ўйлаган инсоният бугун экран қаршисидан бир лаҳзага узоқлашиб, оёқ остидаги замин қуриётганига жиддий қарашга мажбур.

Эъзозбек Ҳамидов тайёрлади.