Ўзбек матбуоти янги ислоҳотларга мос ривожланяптими?

18:46 30 Август 2018 Жамият
376 0
Фото: Халқ сўзи

Ватанимиз мустақиллигининг 27 йиллиги байрами арафасида “Америка овози” телерадио компанияси мухбири Навбаҳор ИМОМОВА Тошкентда Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги — ЎзА бош директори Абдусаид КЎЧИМОВ билан суҳбатлашди. Қуйида мулоқотни айрим қисқартиришлар биланэътиборингизга ҳавола қиляпмиз.

Н.Имомова: — Абдусаид ака, бундан икки-уч йил олдин Ўзбекистоннинг расмий ахборот агентлиги раҳбари билан суҳбатлашиш у ёқда турсин, ҳатто бу идорага киришни ҳам тасаввур қилолмасдим. Ўзбекистон дунёга очилаётганини шундан ҳам сезса бўладики, мен сиз билан ишхонангизда бемалол мулоқот қилаяпман.

А.Кўчимов: — Бугунги кунда кўп мамлакатларда ўзбекистонлик журналистлар фаолият юритмоқда. Табиийки, улар Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотлар билан яқиндан танишгиси, янгиликлардан хабардор бўлгиси, ҳамкасблари билан мулоқот қилгиси келади. Мамлакатимизда амалга оширилаётган кенг кўламли халқчил ислоҳотларни дунёга тарғиб қилиш, Ўзбекистоннинг халқ­аро ҳамжамият томонидан ол­қишланаётган стратегик муносабатлари ва саъй-ҳаракатлари билан ўртоқлашиш бизнинг ҳам касбий, ҳам инсоний бурчимиздир. Шу маънода, сиз билан суҳбатимиз ўта аҳамиятли, деб ўйлайман. ЎзА “Америка овози” телерадиоси каби халқаро оммавий ахборот воситалари билан яхши ҳамкорликни йўлга қўйган. Улар билан турли шаклларда ахборот алмашиш, кадр­­лар малакасини ошириш каби йўналишларда иш олиб боришдан манфаатдормиз.

“Америка овози” билан тобора мустаҳкамланиб бораётган ҳамкорлигимиз ҳам мамлакатларимиз Президентлари қўллаб-қувватлаётган кенг кўламли алоқалар ва келишувларни самарали амалга оширишга хизмат қилишига ишончимиз комил.

Н.Имомова: — Бошқа ахборот манбалари билан ҳам ҳамкорликка интиляпмиз, дея қайд этдингиз. Масалан, “Озодлик” радиоси, “ВВС” ҳам шундай ташаббус билан чиққан. Уларга қандай жавоб берилди?

А.Кўчимов: — Яхши биласизки, Президентимиз дунёдаги барча давлатларга, халқаро ташкилотларга Ўзбекистоннинг юраги ҳам, йўли ҳам, дарвозаси ҳам очиқлигини доимо таъкидлаб келади. БМТ йиғинларида, АҚШ Президенти Дональд Трамп билан учрашувда ҳам бу жиҳат яққол намоён бўлди. Мен буни эслаганимнинг боиси — ҳар қандай матбуот ўз мамлакатининг сиёсатини биринчи бўлиб элга етказадиган восита ҳисобланади. Матбуотига қараб ўша давлатнинг қиёфаси, бўй-бас­тини, ташвишлари, хурсандчиликларини билиш мумкин. Саволнинг жавоби шуки, Ўзбекистон матбуоти, хусусан, ЎзА бугунги кун­да дунё­даги барча ахборот манбалари, жумладан, “ВВС” ва “Озодлик” билан ҳам алоқаларни мус­таҳкамлаш, тажриба алмашиш тарафдори. Масалан, яқинда “Озодлик” радиоси вице-президенти ва бош муҳаррири Ненад Пежич агентлигимизда бўлиб, ўзаро ҳамкорлик масалаларини йўлга қўйиш юзасидан музокара ўтказди.

Н.Имомова: — Демак, сиз ҳамкорликка тайёрсиз.

А.Кўчимов: — Албатта, биз Ненад Пежич билан бу ҳақда гаплашиб олдик. Биз учрашишимиз, телефон орқали бўлса-да, мулоқот қилишимиз, турли қоғозларга имзо чекишимиз мумкин. Лекин қалбан бир-биримизни тушунмасак, мақсадимизнинг амалга ошиши қийин кечади. Шу ўринда алоҳида аҳамиятли жиҳат бор — агар ҳамкорликда адолат бузилса, кимнингдир, яъни маълум бир гуруҳ бўладими, манфаатига хизмат қиладиган масала биринчи ўринга чиқиб, ҳамкорнинг манфаатига зиён етказадиган ишлар бўладиган бўлса, мақсадга эришолмаймиз. Журналист, умуман, ижодкор ҳамиша тарозини тенг ушлаши керак, бизнинг ишимизда холислик Қоят муҳимдир. Агар тарозини тенг ушламаса, ҳақиқатни бузса, ўша журналистнинг ҳам, у хизмат қиладиган идоранинг ҳам обрўйига путур етади, деб ўйлайман.

Алишер Навоий ҳазратлари “туз ҳам оқ, шакар ҳам оқ”, дейдилар. Дарҳақиқат, шундай. Буни ўзимизнинг соҳага қиёсан олсак, журналист тузнинг оқлиги нимани билдиришию, шакарнинг оқлиги нимани англатишини аниқлаши керак. Масалан, Дантенинг “Илоҳий комедия”сида муаллиф ижодкорларни дўзахга ҳам, жаннатнинг ичига ҳам қўймай, ўртадаги йўлакка жойлаштирган. Маъноси шуки, ижодкор ҳаётни бутун бўй-басти билан ҳаққоний тасвирлаши, ёзиши, ифодалаши керак.

Н.Имомова: — Сиз Ўзбекистон оммавий ахборот воситалари бошқарувида узоқ йиллардан буён ишлаб келасиз. Ўзбекистон Миллий теле­радио­си тизими бўлсин, босма матбуот тизими бўлсин, биласизки, Ўзбекистонда давлат ахборот воситаларига айнан ҳукумат тарғиботчилари сифатида қараб келинган. Суҳбатимизни кўрадиган, эшитадиган ва ўқийдиган дунёдаги ҳам­касб­ларимиз сиз айтаётган тарозини тенг ушлаш қанчалик қийинлигини ўзингиз ҳам биласизку, дейиши мумкин. Ҳақиқат ҳам, манфаат ҳам, турғунлик ҳам, профессионализм ҳам қандайдир бир нисбий кўриниши мумкин, яъни дейлик, “Озодлик”нинг ҳақиқати Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигининг ҳақиқатидан сал бошқачароқ бўлиши табиий. Сиз ҳозир орада ишонч шаклланиши керак, адолат бўлиши керак, деяпсиз. Бу қандай шаклланади?

А.Кўчимов: — Мен жамиятнинг қиёфасини матбуот кўрсатиши ҳақида қисман айтдим. Яъни бизнинг ўтмишимизда ҳам ОАВ худди шу вазифани бажарган. Масалан, собиқ шўро сиёсати нима эканини бугун изоҳлаш шарт эмас. Бизга нималар берди-ю, нималар олганини бутун дунё билиб турибди. Энди бугунги кундан келиб чиқиб шу соҳага қарайдиган бўлсак, уни кечаги кун билан мутлақо таққослаб бўлмайди. Бугун Ўзбекистонда очиқлик, шаффофлик ҳукм сурмоқда.

Н.Имомова: — Нима ўзгарди?

А.Кўчимов: — Жуда кўп ўзгаришлар бўлди. Биринчи ўзгариш — бу демократия. Лекин мен шу демократияни ҳам жуда нисбий қабул қиламан. Нима учун? У пайдо бўлганидан то шу кунгача ҳали демократиянинг аниқ қиёфаси яратилган эмас. Билмадим, ҳали қачон яратилади?

Н.Имомова: — Балки ҳамма ўзи учун яратар?

А.Кўчимов: — Эҳтимол. Чунки одам яшар экан, ҳамиша ўзи учун нимадир қидиради, нимагадир интилади. Ҳамиша нафақат ўзига, ёнидагиларга ҳам нафи тегишини ўйлаб ҳаракат қилади. Бу ҳаракатлар кўпинча акс таъсир бериши ҳам мумкин. Қуролнинг яратилишини олсангиз, худди шу нарсани кўрасиз. Қуролни одамлар дастлабки пайтларда қорнини тўйдириш учун, ўзини ваҳшийлардан ҳимоя қилиш учун кашф қилган. Охир-оқибат нима бўлди? Энди ҳозирги ҳолатни ўтмиш билан таққослайдиган бўлсак, яъники, саволингизга жавоб топиш учун икки-уч йил олдинги ўзбек матбуотидан иккита-учта сонини олиб, бугунгиси билан қиёслаб кўрсак, жавоб аён кўринади. Бизда Президентимиз ташаббуси билан бўлаётган ислоҳотлар матбуотдан бир неча қадам олдинда кетмоқда. Илгари айтиш мумкин бўлмаган, айтган пайтда, керак бўлса, бошига палаҳмон тоши отиладиган воқеаларни, ҳодисаларни Президентимизнинг ўзлари айтаяпти: “Эй, барака топгурлар, ёзинглар, кўрсатинг­лар, одамларнинг кўзини очинглар, одамлар тушунсин, ҳаракат қилсин. Бугун қарсакбозлик, офаринбозлик замони ўтди. Бугун ишлайлик”, деяпти. Ҳаётдаги мана шу ўзгаришлар матбуотимизда ҳам яққол кўринмоқда. Буни дунё кузатиб турибди, албатта. Материаллар, суҳбатлар, шарҳ­лар бериляпти. Лекин ҳали Ўзбекистонда бў­ла­ётган ўзгаришларни туб илдизи билан дунёга тушунтириб берадиган кўрсатув, публицистик чиқиш, таҳлилий материаллар оз, жуда кам. Дунёда яна бир қизиқ ҳолат бор. Масалан, ўзларидаги айрим кичик янгиликларни ҳам Европа ёки Америка матбуоти катта шов-шув билан оламшумул воқеага айлантириб юборади. Ўзбекистонда ёки Марказий Осиёнинг баъзи бир давлатларида бўладиган ўзгаришлар ундан бир неча баробар салмоқли бўлиши мумкин. Улар бунга гуё ҳеч нарса бўлмагандек эътиборсиз қарашади. Бу ҳам унчалик тўғри эмас, деб ҳисоблайман. Албатта, Ўзбекистондаги ҳамма воқеаларни дунё матбуоти кузатиб бора олмаётган бўлиши мумкин. Бу ердаги журналистларнинг ўзи ҳам ҳаракат қилиши, ёзиши керак. Лекин дунёда сизга ўхшаган журналистларимиз, ватандошларимиз, Ўзбекистон учун куйиб-ёнадиган ижодкорлар бор. Ўшалар бизга кўмаклашса, ҳар бир ижобий иш, воқеа катта акс-садо бериши ёки янаям кенг эътиборга тушиши мумкин.

Н.Имомова: — Ўзбекистонда ахборот майдони кенгайиб бораяпти. Ўзаро рақобат майдони вужудга келган. Бу йил идорангиз фаолият кўрсата бошлаганига 100 йил тўлибди. Ҳозирги пайтда ЎзАда қандай янгиликлар содир бўлаяпти?

А.Кўчимов: — Тўғри айтдингиз. ЎзА Ўзбекистондаги ахборот тар­қатишга ихтисослашган идораларнинг энг ёши улуғи. Унга 1918 йилда асос солинган. Собиқ тузум даврида ТАССнинг бўлими бўлган. 1992 йилда Биринчи Президентимиз фармони билан Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигига айлантирилган. Ҳар бир инсоннинг мақсади бўлгани каби ҳар бир ташкилотнинг ҳам ўз мақсади, вазифаси бор. Ўз номидан кўриниб турибдики, ЎзА мана шу миллатнинг энг ишончли, энг асосий, расмий ахборот манбаидир. Давлатимиз раҳбарининг фармонлари, қарорлари, йирик сиёсий тадбирлар, Президентимизнинг мамлакатимиз бўйлаб ёки хорижий давлатларга сафарлари мана шу ташкилот орқали халққа, матбуотга етказиб берилади. Қачон ахборот тарқатиш ривожланади, қачон одамлар ахборотга интилади? Қачонки, ахборот бозори шаклланса. Ёки ахборот узатувчи ташкилотлар ўртасида ижодий рақобат пайдо бўлса. Бугун расмий манбаларга нисбатан норасмий манбалар тезроқ ривожланиб бораётганини эътироф этиш керак.

Н.Имомова: — Янги ахборот манбалари вакиллари билан гаплашганимда ЎзАга нисбатан танқидий фикрлар ҳам айтишди. Уларнинг фикрича, ЎзА расмий мақомида қолиши, зинҳор турли кўнгилочар ёки шов-шув тарқатадиган минбарга айланмаслиги керак, дейишмоқда. Бунга нима дей­сиз?

А.Кўчимов: — Бу ҳам тўғри, ҳам но­тўғри. Тўғрилиги шундаки, агент­лик расмий қиёфасини йўқотиши керак эмас. Нотўғрилиги эса ЎзА ўзининг расмий қиёфасини асло йўқотган эмас. Бу ерда андак нотўғрироқ тушунча шаклланганга ўхшайди. Гўё биз бировларнинг “томорқаси”га кириб кетаётгандек. Йўқ, ундай эмас. Бугун ЎзАда берилаётган расмий материаллар илгари қандай берилган бўлса, шундай бериляпти. Бугун илгаригига нисбатан кўп расмий материал берилса бериляптики, асло кам эмас.

Н.Имомова: — Ўзгаришни ёритиш осон эмас, тўғрими? Ҳозир сиз ўзгаришлар жараёнини ёритишингиз керак. Бу жараёнларни ёритиш қанчалик қийин, чунки олдингидай ёритолмайсиз-ку, ҳозир талаб бошқача.

А.Кўчимов:  Албатта. Фақат бу саволингизга жавоб беришдан аввал, олдинги саволингизга жавобимни тугатиб қўймоқчиман. Яъни бугунги кунда бизнинг ҳаракат майдонимиз олдингидан бир неча баробар кенгайган. Аввал веб-сайт ҳам фақат расмий материалларни қўйиш билан чегараланган. Ҳозир у чегара билмайди. Агар биз фақат шу билан чекланиб қоладиган бўлсак, ЎзА худди қобиқ ичида кетаётган поездга ўхшаб қолади. Бугун дунё тамомила бошқача, ўқувчи талаби ўзгарган. Бугун ЎзА ўша қобиғини ёриб, дунёга фақат расмий кўз билан эмас, оддий одамлар кўзи билан ҳам қараши керак. Одамлар нима билан яшаяпти, уларни нима ташвишга солаяпти? Фармонлар, қарорлар, қонунларнинг ижроси қай даражада таъмин­лан­япти? Қаерда, қандай сунъий тўсиқлар пайдо бўлаяпти, уларнинг илдизлари қаерда? Биз коррупция деймиз. Коррупция деган нарса дунёнинг ҳамма жойида бор, у худди ажриққа ўхшайди. Юлиб ташласангиз, бошқа жойда кўкаради. Унга қарши курашиш керак. Энди бунга қарши курашиш учун ЎзА ўзининг расмий йўлида қатъий туриб, шунга қарши чиққан қарор, фармонни бериш билан чегараланиб, қўлни қовуштириб ўтирилса, бу қанақа ахборот манбаси бўлади? У қандай қилиб одамларнинг юрагига йўл топади? Қандай қилиб одамларнинг дардини тинг­лайдиган ташкилот бўлади? Шу маънода, бош­қа ҳамкасбларимизнинг гапларига жавобим шуки, бугун кураш, яъни ахборот кураши авжида. Рақобат мана шу шаклда давом этади. Биз учун ҳам, улар учун ҳам чегара йўқ.

Журналистни журналист қилиб танитадиган биринчи нарса, унинг маҳоратидир. Иккинчиси, менинг фикримча, тили ва шуларни жамлаган ҳолда унинг кўзи бўлади.

Юракдан чиқмаган сўз ҳеч қачон мўлжалга тегмайди. Бинобарин, бизга бугун қийин бўладиган нуқта ҳам ана шу ерда. Жуда кўп, деб айтмайман, лекин журналистларимизнинг аксариятида масалага ҳали-ҳануз ўша расмий тил билан ёндашиш, воқеаларни худди зерикарли маъруза шаклида ёритиш камчилиги бор. Бугун бизни шу оғриқли муаммо қийнайди. Бугун ЎзАнинг қиёфаси қандай бўлиши керак? Аниқ, лўнда, таъсирли ва қизиқарли, айни пайтда мазмунли бўлиши шарт. Мана шунга эришиш зарур.

Н.Имомова: — ЎзА мамлакатдаги етакчи ахборот агентлиги ҳисобланади. Агентлик ходимлари тайёрлаган юзлаб материаллар ҳар куни мамлакат бўйлаб турли нашрлар, етакчи ахборот воситалари орқали тарқатилади. Шу сабабли Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигида малака ошириш, тажриба алмашиш, янги технологияларни ўзлаштиришга қанча вақт ва маблағ сарфланяпти?

А.Кўчимов: — Ижодий жамоамизнинг асосий вазифаси рўй бераётган янгилик ва ўзгаришларни, мамлакат ҳаётидаги муҳим воқеалар, халқаро майдонда бўлаётган ҳодисаларни биринчи бўлиб жамоатчиликка етказиш. Бизга ажратиладиган маблағ ҳам, берилган вақт ҳам ҳаммаси шунга йўналтирилган. Масалан, биз узатаётган материалларнинг мазмуни, салмоҚи қандай? Асосий гап шунда. Узатган материалларимизни ўқув­чи қандай қабул қиляпти, улар бундан нечоғли манфаат кўраяпти ёки кўрмаяпти? Јанчалик қизиқаяпти ёки йўқ... Энди бор имкониятимизни бундан ҳам юқори даражага олиб чиқиш, малака ошириш, техника билан, ўзининг устида ишлаш кабиларни кучайтириш керак.

Н.Имомова: — Ижтимоий тармоқлар янги бир шакл, янги бир олам. Виртуал Ўзбекистон фаоллашиб бормоқда. Охирги бир йил ичида сездик, ЎзА ҳам фейсбукда фаоллашган. Ижтимоий тармоқлар сиз учун жиддий йўналишми? Ёки вақтинчалик фаол бўлишингиз керак бўлган майдонми?

А.Кўчимов: — Бу саволга жавоб беришдан олдин ўтмишимизга бир қур назар ташласак. Бир вақтлар радио пайдо бўлганда бутун дунё ҳайратга тушган. Телевизор пайдо бўлганда икки карра ҳайратланди. Интернет пайдо бўлганда ҳайратнинг даражаси янаям ошди.

Интернетдаги ижтимоий тармоқларни вақтинча деган одам қаттиқ янглишади. Радио, телевизор, интернет пайдо бўлиши дунё­­даги инқилобий ўзгаришлар ҳисобланади. Информация нуқтаи назаридан ҳам, одамнинг шаклланиш нуқтаи назаридан ҳам. Энди бевосита ўзимизга келадиган бўлсак, жамоамиз бугунги кунда эътиборини асосан ижтимоий тармоқларга қаратган. Усиз мумкин эмас. Масалан, бугун битта газетани ўн минг одам ўқиса, ижтимоий тармоқдаги ахборотни бир соат ичида 100 минг одам ўқиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, бошқа бир масалага эътибор қаратмоқчиман. Интернетнинг, ижтимоий тармоқларнинг маънавий ўлчовлари бўлиши керак.

Н.Имомова: — Ўзим ҳам шу ҳақда сўрамоқчи эдим. Чунки сиз боя меъёрлар ҳақида гапирдингиз, ижтимоий тармоқлар, меъёрлар нозик масала.

А.Кўчимов: — Жудаям нозик. Ҳозирги пайтда аксарият ижтимоий тармоқларда ниҳоятда майда-чуйда, бир ёқлама, саёз, ўрганилмаган, ҳатто бир кишидан ўч олишга қаратилган, бировнинг шаънини топтайдиган, одамгарчиликка умуман тўғри келмайдиган материаллар кўп. Ҳозирча буни тўхтатиб бўлмайди. Шундай бир жараён кетмоқда. Бундай пайтда биздаги маънавий ўлчовлар Европага тўғри келмаслиги мумкин. Европадаги баъзи нарсалар Америкага, Африкага тўғри келмаслиги табиий. Бу жуда мураккаб жараён. Хўш, нима қилиш керак, деганда мен айтган бўлардимки, биринчи навбатда, ҳар бир давлат, аввало, ижтимоий тармоқда битта ўзими ёки бир ташкилотми, шу миллатнинг вакили эканини, шу юртнинг фуқароси эканини, ота-бобоси шу ерда яшагани, фар­занд­лари келажакда истиқомат қилишини эсда тутиши керак. Айтадиган ҳар бир сўзини бу шунчаки ижтимоий тармоқда бериладиган гап деб эмас, бу эртага ўқиган одамларда “Бир ўзбекнинг боласи шунақа дер экан-да” деган нарса туриши керак миясида. Ҳар бир ўзбек тили, қиёфаси, қайси даражадаги ижтимоий тармоқда қатнашаётгани, одамнинг кимлигидан қатъий назар, ўзини унутмаслиги керак. Ўзининг яхши фикри, сўзи билан уларга намуна бўлиши керак. Шуни орзу қиламан. Шу маънода, веб-сайтимизда мана шу йўналишга ҳам эътибор беришни назарда тутганмиз. Масалан, бир яхшини кўриб сабоқ ол, бир ёмонни кўриб сабоқ ол, дейди. Қайси маънода ёмондан сабоқ олиш керак? Ёмоннинг ёмонлигини қилмаслик лозим! Мана шу сабоқ. Шу маънода бояги майда-чуйда ишлар билан шуғулланадиган одамларни ибрат-намуна бўлиб тар­биялаш керак. Шунда ижтимоий тармоқдаги ҳозирги ҳолатларни камайтириш мумкин. Албатта, буни тамомила тугатиш қийин бўлади. Чунки, беш бармоҚимиз бир хил бўлмагани каби одамлар ҳам бир хил эмас. Ҳамманинг ўз дунёси бор, ташвиши, фикри бор, уларни битта қолипга солиб бўлмайди, бир хил даражада қараб ҳам бўлмайди, талаб ҳам қилиб бўлмайди. Лекин миллатнинг шаънига тегадиган, халқнинг шаънига алоқадор бўлган масалаларда ҳамма бир бўлиши шарт. 
 

Н.Имомова: — Лекин бу жуда қийин. Миллионлаб ўзбекис­тонликлар дунёнинг турли мамлакатларида яшайди ёки ишлайди. Фикрлар, ёндашувлар хилма-хил. Мана, ҳозир сиз қандайдир ахлоқий нормаларни тарғиб қилиш ҳақида гапиряпсиз. ЎзА учун бу жуда катта иш. Сизни тинглаб ўтирган, томоша қилаётган ўзбекис­тонликлар айтиши мумкин: бизга ахборот беринг, бизга Ўзбекистондаги вазиятни, нима бўлаётганини тушунтириб беринг. Қолгани мухлисларнинг ўзига ҳавола.

А.Кўчимов:  Амру маъруф қилмайману, сиз айтаётган ўшандай кишиларга бизнинг газеталарни ўқинг, ижтимоий тармоғимизни кузатиб боринг. Қанча ўқисангиз, қанча кузатсангиз, шунча тез саволингизга жавоб топасиз. Агар эътирозингиз бўлса, билдиришингиз мумкин, ҳамма манзилларимиз ёзилган, дегим келади.

Н.Имомова: — Ахборот майдони кенгайиб бораётгани, рақобат ва сифатни ошириш ҳақида гаплашдик, булар қаттиқ меҳнат, чуқур билим талаб қилади. Биласиз, Ўзбекистонда янги журналистика университети очилди. ЎзА қандай ишга ёллайди? Кимларни излайсиз, қандай мутахассислар керак сизга?

А.Кўчимов: — Бу савол фақат ЎзАга алоқадор эмас. Худди шундай муаммо “Америка овози”да ҳам бор, деб ўйлайман. Кадр масаласи нафақат матбуотда, ҳамма соҳада актуал ва долзарб бўлиб келган. Бизга албатта фикрлайдиган ва ёзадиган, шу билан бирга, хорижий тилларни биладиган кадрлар зарур. Нафақат ўзбек ёки рус тилини, балки инглиз, хитой, ҳинд, француз тилларини биладиган мутахассислар керак. Веб-сайтимизда 8 тилда материал берилади. Лекин мана шу тиллардаги мутахассисларимиз ҳаммаси ҳам ўша тилни пухта билади, дея олмаймиз. Бугунги кунда тил билан боғлиқ масала биринчи даражага чиқди. Илгари қандай бўлган деган савол туғилади. Авваллари Мос­квадан келган материал шундайлигича таржима қилинган ва узатилган. Вазифа шу бўлган. Бу ердаги материаллар ҳам ўзбек ва рус тилларида узатилган. Бошқа тилга эҳтиёж бўлмаган. Шунинг учун бу масала, айниқса, журналистика соҳасида оғриқ бўлиб қолган. Бугунги кунда биринчи бизни қийнайдиган масала шу бўлиб турибди. Жуда кўп ташкилот ва вазирликларда матбуот хизматлари ташкил этилган. Уларда ҳам худди шу муаммо. Ўзбек тилида яхши ёзса, рус тилида ёзолмайди, икки тилда ёзса, инглиз тилида ёзолмайди ёки фикрлай олмайди. Мана шу биз қидирадиган ва истайдиган нарса. Табиийки, журналист биринчи галда яхши ёзиши ва фикр­­лаши лозим. Айни пайтда журналистларимизда ихтисослашув ҳам чуқурлашиши керак. Бугун тоҚдан, эртага боғдан майда-чуйда материаллар ёзиш даври ўтиб кетди. Ҳозир ҳеч бўлмаса, 2-3 соҳани мукаммал биладиган журналистлар зарур. Қишлоқ хўжалиги деганда, масалан, пахтани қачон экдию, ғўзани қачон чеканкалаганини эмас, дунё­да бу соҳада қандай муам­молар бор? Ўзбекистонда нималар бўлмоқда? Мисол учун бугунги кунда мамлакатимизда етиштирилаётган пахта жаҳоннинг қай ерларида, қайси шаклда сотилаётир. Талаб-чи, унинг сифати қандай? Пахта етиштирадиган дунё­даги мамлакатлар билан солиштирганда ишчи шароити қандай? Қи­йинчиликлари қаерда? Бунақа муаммолар жуда кўп. Журналист буни билиши даркор. Шунақа журна­лист­лар керак демоқчиман-да. Яъни халқ­аро масалаларда ёзадиган бўлса, дунёдаги воқеаларни, уларнинг таг моҳиятини, мақсадларини тасаввур қилиш керак-да. Журналист шуларни тушунтириб бериши, таҳлил қилиши зарур. Мана шундай журналистларга эҳтиёж бутун дунёда бўлгани сингари ЎзАда ҳам бор.

Н.Имомова: — Халқаро майдонда турли оммавий ахборот воситалари билан яқиндан ишлаш орқали ҳам жуда кўп талабларни қондириш мумкин.

А.Кўчимов: — Мен буни уялмасдан айтаман. Бизда халқаро масалаларда ҳам, бошқа масалаларда ҳам тажриба ҳали етарли эмас. Бунинг учун дунёдаги ахборот воситалари билан кўпроқ алоқа қилиш зарур, улардан ҳам ўрганиш керак. Биз фақат ўрганамиз, деб айтолмаймиз, ўргатамиз дейишимиз ҳам мумкин. Буни эътиборга олиш лозим. Бизнинг журналистларимиз ҳам мудраб ўтиргани йўқ. Бу ерда шундай материаллар борки, бироз чекиниш бўлса ҳам айтаман, Ўзбекистонда шундай ёзувчилар борки, Нобель ёки ундан ҳам катта мукофотларни олганлардан ҳеч қандай кам жойи йўқ. Масалан, Одил Ёқубов ёки Абдулла Орипов. Бундай адиблар ер юзида кам. Афсуски, уларнинг тар­­ғиботи яхши эмас. Уларни дунё яхши танимайди. Шу пайтгача асарларини дунё тилларига таржима қилиш ўрнига қўйилмаган. Шукрки, ҳозир бунга эътибор берилмоқда. Ўзимизнинг соҳага қарасак, бизда ҳам шундай журна­лист­лар, шундай мақолалар борки, буни бемалол дунёдаги исталган матбуот воситасига, журналистга кўз-кўз қилиш мумкин. Лекин бу ҳамма бир хил дегани эмас-да. Ҳамма шу даражага етиши керак. Бунинг учун ҳамкорлик, фикр алмашиш, кўриш керак — кўз пишади, тажриба ошади.

Н.Имомова: — Журналист ундай бўлиши, бундай бўлиши керак, буни қойиллатиш керак, деб кўп гапирамиз. Лекин журналист учун бу касб, бу тирикчилик, тўғрими? Бу соҳага ҳеч ким бой бўламан, деб келмайди. Лекин жуда ҳам қизиқ, Ўзбекистонда журна­лист­­ларнинг маоши қандай, тирикчилиги қандай ўтмоқда, сизнинг назарингизда?

А.Кўчимов: — Қайсидир йили “Америка овози”дан бир дўстимиз келди. Сал чекиниш бўлса ҳам айтиб бераман. Ўша пайтда радиода ишлардим. Тасодифни қарангки, дўстимиз келган пайтда радиода йиҚилиш бўлди. Ўшанда Ўзбекистон телерадиокомпанияси раисининг радио бўйича ўринбосари бўлиб ишлардим. У кишини йиҚилишга таклиф қилдик. Шу ерда савол-жавоблар бўлди. Кимдир сизларда ойлик масаласи қандай, деб сўраб қолди. Ўзимга етади, ҳозирча ёмонмас, деди меҳмон. Биламиз етади, сир бўлмаса айтинг-чи, шу нарсани билмоқчимиз, деб қайта сўрашди. Икки ярим минг оламан долларда, деди. Залдагилар “воҳ” деб юборди. Ке­йин кимдир бунча пулни нима қиласиз, деб сўради. Ўша пайтда радио ходимлари 300 сўм атрофида пул оларди. Меҳмон ёшим ўттиздан ошди, ҳали уйланганим йўқ, шунинг учун тежаб-тергаб йиғаяпман, 2 йилдан сўнг уйланаман, деди. Савол берган ҳамкасбимиз ҳайрон бўлди. Сизларда уйланиш шунча қийинми, деди яна. Йўқ, икки ярим мингнинг бир ярим мингини ижарага тўлайман. Хуллас, нимага пул сарфласа, ҳаммасини санаб берди. Шунда савол берган дўстимиз сизнинг 2500 долларингиздан бизнинг 300 сўмимиз баракали экан-ку, дегани эсимда.

Бу мисолни бошқа маънода айт­­моқчиман. Бугун ўзбек журналистикасида ишлайдиган, ёзадиган одам учун жуда катта минбар бор. Меҳнат қилса, топгани рўзғорига ҳам, бошқа эҳтиёжларига ҳам етиши мумкин. Фақат меҳнат қилиш керак.

Н.Имомова: — Демак, маош ва қалам ҳақи масаласида тизим ҳали ҳам...

А.Кўчимов: — Албатта, маош, қалам ҳақи, турли мукофотлар, сов­ринлар бор. Санайдиган бўлсангиз, турлари кўп. Бундан ташқари, бу йил давлатимиз раҳбарининг журналистика, матбуот, адабиёт ва санъатнинг ривожига қаратилган бир неча тарихий ҳужжатлари имзоланди. Бу ҳужжатларга асосан уларнинг нафақат ойлиги, уй-жойи, дам олиши, ижод қилиш шароитини яхшилаш билан боғлиқ кўплаб ишлар амалга оширилмоқда. Айни пайтда Журна­­лист­лар ижодий уюшмасига юртимизнинг энг бадавлат ташкилотлари дўст сифатида бириктирилган. “Дўстлар клуби” ташкил этилган. Масалан, ижодий ташкилотларга Олмалиқ кон-металлургия комбинати, Навоий кон-металлургия комбинати, нефт-газ идоралари каби йирик ташкилотлар бириктирилган. Ушбу ташкилотлар томонидан журналистларга ҳам даволаниш, ижодий сафарларни ташкил қилиш, дам олиш, уй-жой билан таъминлашда ёрдам кўрсатилади.

Н.Имомова: — Бугунги кунда Ўзбекистонда журналистлар манфаати учун курашадиган, уларнинг ҳимояси учун туриб берадиган ташкилотлар борми?

А.Кўчимов: — Ҳар битта ёзилган асар, у мақола бўладими ё китобми, аввало,ўзини ўзи ҳимоя қилиши керак. Журналист ҳам ҳамиша ўзини ўзи ҳимоя қиладиган одам бўлиши лозим. Бировнинг қўлловига, албатта, ҳаммамиз ҳам муҳтож бўламиз, бу табиий. Лекин менинг ҳимоячим бор экан, деб осилиб олмаслик керак. Бугунги кунда Ўзбекистон Журна­лист­лари ижодий уюшмасига бўлган эътибор журналистларга, яъни журналистларни ҳимоялашга бўл­ган эътибордир. Модомики, Президент, давлат ва ҳукумат шундай фикрда экан, яна қанақа ҳимоя керак, деган савол туғилади. Шу нуқтаи назардан келиб чиқадиган бўлсак, бугун Журналистлар уюшмаси жиддий янгиланиш йўлини бошлаган. Ўзбекистон журналистларини, уларнинг ҳаётини, ижодга бўлган меҳру муҳаббатини, меҳнатга бўлган илҳомини кучайтириш, сиз айтаётгандай турли тўсиқлар учраб қолганда ҳимоя қилишга арзийдиган тизим яратилмоқда. Кўп яхши ишларимиз олдинда турибди, мен бунга ишонаман.

Н.Имомова: — Кўп журна­лист­лар ёритишни хоҳлаймиз, долзарб мавзуларни олиб чиқишни истаймиз, лекин барибир ҳадиксираймиз, қўрқамиз, дейишади. Журна­лист­лар, албатта, бир-бирини яқиндан қўллаб-қувватлаши керак, тўғрими? Масалан, кимдир танқидий материал ёзса унга тош отмай, аксинча, ўша материалнинг янада яхшироқ бўлиши учун ҳаракат қилиш керак.

А.Кўчимов: — Яқинда давлатимиз раҳбари томонидан ўтказилган катта бир йиҚилишда иштирок этдим. Шу ерда Президентимиз менга ва Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси раҳбарига “Нима учун тишли, тирноқли материаллар йўқ. Қачон бўлади? Яхши-яхши журналистларимиз бор. Нима учун улар ўткир мавзуларни кўтармаяпти?”, деган саволни бердилар. Ҳозир сиз бераётган саволга мен савол билан жавоб бермоқчиман. Яъни ички цензурадан қутулмаган одам ҳеч қачон катта мавзуларни кўтариб чиқолмайди. Давлат раҳбарининг ўзи нега ўткир мақолаларни ёзмайсизлар, деб турган бир пайт­­да буни ёзсам чиқармикан, уни ёзсам босишармикан, деган қаламкашдан, мени кечирсину, етук журналист чиқишига ишонмайман. Журналист жасоратли бўлиши, ёзиши керак. Тўғри, айрим мақолаларни биз ҳам қисқартирамиз, таҳрир қиламиз, бу ҳамма жойда бўладиган гап. Хом-хатала бўлса, қайтарамиз. Лекин, масалан, ўзим шу ерда ишлаётганимга бир йилга яқинлашаётган бўлса, ҳали бирор материални сиё­сатимизга зид экан, деб қайтарганим йўқ. Мавзуни ҳамма орзу қилгандай олиб чиққан материалларга, бадиий қилиб айтганда, биз зормиз, интизормиз, йўлларига поёндоз тўшаймиз... Нафақат ЎзА, ҳамма ОАВ ҳам шундай. Ҳамма бугун энг гўзал нарсаларни беришни истайди. Ҳамма гап ёзишда! Демоқчиманки, бунинг ичига ҳамма нарса кириши керак. Маҳорат ҳам, сўз ҳам, тил ҳам, услуб ҳам, мавзуни очиб бериш ҳам, фактлар таҳлили ҳам. Яхши материаллар бор, лекин кўпайиши керак. Бунинг учун жасоратли бўлиш зарур, албатта. Яна айтаман, давлат раҳбари нега ёзмайсан, деб турганда нимага ёзмаслик керак. Хулоса мана шунда.

Суҳбатимиз охирида барча дўст­ларимиз, ватандошларимиздан Ўзбекистонда, оммавий ахборот воситаларида бўлаётган ўзгаришларни кузатиб боришни, фикр-мулоҳазалари бўлса, бемалол билдиришини сўраймиз.


Изоҳлар

Ҳозирча ҳеч ким фикр билдирмаган. Балки Сиз биринчилардан бўларсиз?


Кўп ўқилганлар