Ижтимоий ҳаёт ва демографик босимлар

17:23 19 Декабрь 2018 Жамият
1032 0

Архив фото

Хитойнинг қадимий донишманд файласуфи Конфуций икки ярим минг йил олдин “Биз қанақа халқ эканлигимизни билгингиз келса, олдин бизнинг сонимизни билиб олинг” деган экан. Донишманднинг бу сўзлари Ўзбекистоннинг ҳозирги ижтимоий-ижтимоий ривожланиш даврида ҳам ўз долзарблигини йўқотгани йўқ. Аксинча, жамиятимизнинг ривожланиш суръатлари шиддат билан ошиб бораётган сари аҳолимизнинг сони, ундаги таркибий ва сифат ўзгаришлар эътиборимиздан четда қолиб кетишига йўл қўйишимиз керакмас. Бу борада эътиборингизга юртимизда яшаб истиқомат қилиб келаётган фуқароларимиз сонига, уларнинг кейинги пайтларда сон ва жинс жиҳатидан бўлаётган кескин ўзгаришларига, давлатимиздаги аҳолининг яқин ва узоқ истиқболларидаги бўлажак ҳолатларга эътиборингизни қаратмоқчиман.

Маълумки, Ўзбекистон миллий иқтисодиётида инновацион тенденцияларнинг таъсири ортиб бориши билан жамиятимиздаги демографик ўзгаришларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳамияти йил сайин кучаймоқда. Бу жараён, авваламбор, мамлакатимиз аҳолиси миқдорининг юқори суръатлар билан ошиб бораётганлигига боғлиқдир.

Мисол учун, ўтган асрнинг 90-йилларида Ўзбекистондаги табиий ўсишнинг ўртача йиллик даражаси 27-29 промиллени ташкил этган бўлса-да, бу кўрсаткичлар мустақиллик йилларидаги маълум иқтисодий-ижтимоий сабабларга кўра, 2004 йилда 14,65 промиллега тушиб кетган эди. Фақатгина 2004 йилдан иқтисодимиз ва жамиятимиздаги ижобий ўзгаришлар натижасида 2017 га келиб аҳолимизнинг табиий ўсиш даражасининг 18,15 промиллегача ошганлиги кузатилмоқда. Агар 1990 йилда Ўзбекистонда 24,3 млн. киши истиқомат қилган бўлса, бу рақам 2018 йил декабрь ойида 33,0 млн.дан зиёд кишини ташкил этяпти, яъни 35,6 фоизга кўпайди. Демограф мутахассисларнинг дастлабки маълумотларига кўра, 2050 йилга келиб ушбу кўрсаткич 46-47 миллион кишини ташкил қилади. (1-расмга қаранг).

Демографик жараёнлар, биринчи навбатда, ижтимоий-меҳнат соҳасига сезиларли таъсир кўрсатиб, миллий иқтисодиёт ва жамият ривожланишининг асосий омили бўлиб, аҳолининг меҳнат билан бандлик ва ишсизлик даражасининг миқдорига, ялпи ишлаб чиқариш аҳолининг жон бошига тўғри келадиган ўртача даромад кўрсаткичларини, уй-жой билан таъминлаш, кексайган ёшдаги пенсия таъминоти ташкиллаштиришга бевосита таъсир этиб боради.

1- расм. 1990-2017 йилларда Ўзбекистон аҳолиси сонининг ўзгариши

Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасининг 2018 йил маълумотлари

Демографик жараёнлар — бу аҳолининг вақт ва маконларда ривожланишини акс эттирадиган ҳодисалар бўлиб, унинг кўпайиши, ўлими, жинси ва ёш таркиби ҳамда меҳнат ресурсларининг миқдор жиҳатидан ўзгаришлари бевосита жамиятнинг ҳамда миллий иқтисодиётнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига таъсир кўрсатувчи ҳодиса ҳисобланади. Маълумки, жамиятдаги демографик воқеалар умумий ва муайян индивидуал тасодифий сабаблар таъсири остида амал қилади. Бу жараёндаги айрим воқеликлар вужудга келиши баъзи сабабларга кўра индивидуал ва ноёбдир, лекин демографик жараёнда улар кетма-кетлик воқеалардан иборат бўлиб, улар мунтазам равишда ўзгариб туради.

Хорижий мамлакатлардаги инновацион тенденцияларнинг таъсиридаги демографик жараёнлар етакчи мутахассислар томонидан ҳозирги даврда инсониятнинг энг муҳим ва долзарб омиллар сифатида тан олинмоқда. Ўзбекистонда ҳам кейинги йиллари бу масалалар, айниқса, муҳим аҳамият касб этмоқда. Аҳоли миқдорининг ўзгариш динамикаси, барча ҳудудларда мутаносиб жойлашуви, таркибий тузилиши кўпинча давлатимизнинг иқтисодий ривожланишнинг стратегик омиллари ва унинг келажак учун ижтимоий-иқтисодий параметрларини шакллантиришига таъсир этувчи асосий омил ҳисобланади. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, Ўзбекистоннинг демографик жараёнлари ҳозирги халқаро демографик низомларга мувофиқ соғлом тарзда ривожланиб бормоқда.

Дунё тажрибасидан келиб чиқиб таъкидлайдиган бўлсак, бугунги ривожланиш даврида дунёнинг барча давлатлари каби Ўзбекистон ҳам демографик соҳасида эволюцион жараёнларни, яъни демографик ўтишнинг муайян босқичларини кўриши муқаррардир. Маълумки, уларнинг биринчиси юқори даражадаги туғилиш ва ўлим миқдори билан боғлиқ бўлиб, кўп сонли катта оилалар ва авлодларнинг тез ўзгариши билан ажралиб туради. Иккинчи босқичда ижтимоий тараққиёт ва соғлиқни сақлаш соҳасидаги муваффақиятлар туфайли ўлим даражаси кескин камайиши, аммо туғилишнинг юқори даражаси сақланиб қолиши билан ажралиб туради, бу аҳоли миқдорининг кескин ва назоратсиз ўсишига олиб келади. Ўзбекистон дунёнинг кўплаб давлатлари сингари ўзининг демографик ривожланишида иккинчи босқичдан ўтиб, ҳозирги даврда таркибида ёш аҳоли ўсиб бориши туфайли ва умумий ўлим кўрсаткичи туғилиш даражасидан юқорироқ бўлган учинчи босқичда амал қилмоқда.

Жаҳон амалиётида демографик ривожланишнинг тўртинчи босқич ўлим кўрсаткичи туғилишдан ошиб кетиши билан ифодаланиши ва депопуляция жараёни кириб келиши билан характерлидир, яъни аҳолининг табиий ўсиши таркибида тез суръатлар билан демографик қариши туфайли аҳолининг мутлақ камайишига олиб келишини белгилаб беради. Табиийки, замонавий шароитларда депопуляция жараёни давлатнинг демографик ва ижтимоий хавфсизлигига таҳдид солувчи ва хавф туғдиради, чунки бу ресурсни манба жиҳатидан сезиларли даражада заифлаштиради ва меҳнат ресурслари шаклланишида ва аҳолининг иш билан бандлик даражасида бошқа мамлакатларга қарам бўлиб қолишига сабаб бўлиб қолади. Бу жараён ҳозирги босқичда кўплаб Европа давлатлари ҳамда МДҲда — Россия, Украина, Болтиқбўйи республикаларида авж сурмоқда.

Ўзбекистонда аҳолининг табиий ўсиш суръатларининг беқарор ўсмаётганлиги сабабли демографик ривожланиш ҳам нотекис ривожланмоқда. Шу муносабат билан жаҳон демографик кўрсаткичлари билан таққослаганда, Ўзбекистон табиий равишда ўсиш суръати 25 промилледан 15 промиллегача тушгани сабаб дунёнинг ривожланган мамлакатлари ўртасида ўртача кўрсаткичга эга.

Статистик маълумотларга кўра, 2000-йилларнинг бошида давлатнинг демографик ривожланишни тартибга солиш бўйича қабул қилган қонунчилик ва ташкилий чора-тадбирларига қарамасдан, туғилишнинг умумий даражаси 20,50 дан 23,66 гача фарқ қилади (2-расм). Мамлакатимизда “Демографик ривожланиш давлат сиёсати”нинг ишлаб чиқилмаганлиги сўнгги 30 йил ичида аҳолини умумий рўйхатдан ўтказилмаганлиги сабаб ва Ўзбекистон аҳолиси ҳолати жиддий таҳлил қилинмаганлиги ва демографик ривожланишнинг истиқболли прогнозларининг йўқлиги, мамлакатда туғилиш даражаси оиланинг миқдор таркиби мувофиқлаштириш жараёнлари ўз-ўзидан йўқолиб кетишига олиб келди. Фақатгина 2017 йилдан бошлаб жамиятдаги оилавий муносабатларни мустаҳкамлаш, она ва ёш авлод саломатлигини мустаҳкамлашга қаратилган миллий урф-одатларга асосланган тадбирларга алоҳида эътибор қаратилди.

2-расм. 2000-2017 йилларда Ўзбекистонда туғилганларнинг миқдори ва туғилишнинг умумий коэффициенти

Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасининг 2018 йил маълумотлари

Мамлакатда нисбатан юқори туғилиш даражаси мавжудлиги қуйидаги ҳолатларга олиб келди: бугунги кунда Ўзбекистонда меҳнат ресурслари мамлакат аҳолисининг 57,7 фоизини ташкил этади. Ушбу нисбатнинг кўрсаткичларига кўра, Ўзбекистон дунёда етакчи ўринни эгаллайди. Демографик ривожланиш ва инновацион тенденциялар таъсирида иқтисодиётнинг тубдан таркибий ўзгаришлар натижасида меҳнат бозоридаги вазият кескинлашиб бормоқда ва яқин йилларда янада кескинлашиши аниқ.

Ўзбекистоннинг 2017 йил 1 январь ҳолатига кўра 18,8 миллион меҳнатга лаёқатли ресурсларидан 14,6 миллион киши иқтисодий жиҳатдан фаол ва 4,2 миллион киши иқтисодий фаол бўлмаган аҳоли тоифасига киришади. Иқтисодий фаол аҳоли сонининг 5,3 млн. киши ёки 40,2% иқтисодиётнинг расмий секторида ва 7,9 млн. кишини ёки 59,8% норасмий ишлаб чиқариш секторида ишлайди. Бу рақам Ўзбекистоннинг миллий иқтисодиётининг бозор тизимини чуқурлашганлиги динамик даражасининг ҳозирги ҳолатини белгилаб беради ва шу билан бирга жамиятдаги меҳнат ресурсларини саноат ва ҳудудлар миқёсида тақсимлаш ва улардан фойдаланиш самарадорлиги, малакавий, жинсий ҳамда ёшига доир даражаси бўйича жиддий муаммолар мавжудлигидан далолат бериб турибди .

3-расм. 2000-2017 йилларда Ўзбекистонда банд аҳоли сонининг ўзгариши

Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасининг 2018 йил маълумотлари

Ўзбекистон иқтисодиёти олдида меҳнатга лаёқатли аҳолини бандлик даражасини ошириш учун принципиал янги, инновацион талабларига мувофиқ сиёсатни ишлаб чиқиш ва амалга оширишнинг долзарб муаммолари турибди. Мамлакатимизда истиқболда юқори даражадаги демографик босимни меҳнат бозорига салбий таъсирини эътиборга олган ҳолда иқтисодий фаол аҳолини ишга жалб қилиш борасида давлат дастурлари ва тадбирлари амалга ошириб келинмоқда.

Юқорида қайд этилганидек, республика демографик ўтишнинг учинчи босқичида, яъни ёш аҳоли таркибий тузилиши ҳисобига туғилиш даражаси ва ўлим кўрсаткичининг пастлиги билан тавсифланади. Ҳозирги пайтда аҳолимиз ўртача ёши 25,7 ёшни ташкил этади (эркаклар — 25,2, аёллар — 26,3 ёш). Аҳолининг йиллик табиий ўсиши 450-500 минг кишини ташкил этади. [3.15]. Ўзбекистоннинг меҳнат бозорини шакллантиришга таъсир қиладиган ёш таркибий тузилишининг ўзига хос хусусияти 30 ёшгача бўлган аҳолининг катта қисмини ташкил этади.

Демографик жараёнлар учун яна бир муҳим масала — Ўзбекистон аҳолиси улушида пенсионерларнинг ўрни аста-секин ўсиб бориши. Пенсия соҳасида мавжуд вазиятга таъсир кўрсатадиган асосий омиллардан бири аҳолини иш билан бандлик кўрсаткичларида таркибий ўзгариши ҳисобланади. Хусусан, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик соҳаларига меҳнат ресурсларининг беқарор расмий соҳалардан хусусий секторга оқими кучайиши, кичик чакана савдо шаклида ифодаланган норасмий иш билан банд аҳоли ўсиши, асосан қишлоқ хўжалиги соҳасидаги норасмий иш билан вақтинча банд бўлганлар ва бошқа турдаги хизмат қилаётган шахслар киради. Ушбу тоифадагилар фаолияти асосий хусусияти — меҳнат шартномалари ва ижтимоий ҳимоя кафолатларининг мавжуд эмаслиги, солиқларни мунтазам тўламаслик ва ижтимоий жамғармаларга мажбурий ажратмалар ҳамда Республика Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасига тушмаётган бадаллардир.

Яқин келажакда республикада “аҳоли кексайиши“, яъни пенсия ёшидагиларнинг миқдори 2050 йилга бориб икки бараварига ошиши прогноз қилинадиган ҳамда босқичма-босқич ва узоқ муддатли бошқа демографик ўзгаришлар кутилмоқда. “Аҳолининг қариши“ демографик жараёни асосан ҳозирги 30-35 ёшдагиларнинг пенсия ёшига етиб бориши ва улар ўрнига келганлар миқдори жиҳатидан нисбий камлиги билан ифодаланади. Яъни, умр кўриш давомийлигининг сезиларли ўсиши ҳисобига эмас, балки туғилиш даражаси камайганлиги сабабли, туғилишнинг аста-секин камайиб кетиши шароитида аҳоли репродуктивлигини, туғилиш даражаси ва ўлим даражаси ва уларнинг нисбати, ёши каттароқ даврда ўлим даражасининг пасайиши билан боғлиқдир. Юқорида келтирилган демографик тенденциялар одатда аҳоли репродуктив салоҳиятига мос келади. 2000-йилларнинг бошларида туғилган болаларнинг авлоди 2023 — 2030 йиллари меҳнатга лаёқатли ёшга киради ва 1960 йилларнинг авлоди эса шу даврда “меҳнатга лаёқатли“ ёшни тарк этади. Бу салоҳиятли пенсионерлар сонининг кескин ўсишининг асосий сабаби ҳисобланади.

Ўрта ва узоқ муддатли истиқболда, бизнинг ҳисоб-китобларга кўра, меҳнатга лаёқатли аҳоли сонининг ўсиши давом этади (улуш 2020 йилда 10 фоизгача, 2030 йилда 13 фоиздан, 2040 йилга келиб эса 15 фоиздан кўп бўлиши мумкин). Бу ўсиш пенсия тизими ва соғлиқни сақлаш соҳасига демографик “босим“ни сезиларли даражада ошириши мумкин.

Ўзбекистонда 2000-йилларнинг бошларида пенсия тизимининг фаолияти иш ҳақининг миқдор даражаси пастлиги ва пенсия миқдори паст бўлишига қарамай, нисбатан молиявий жиҳатдан ёмон ҳолатда эмас эди. Бу аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларига пенсия ва нафақаларни ўз вақтида кафолатли тўлаш имконини берарди. Ўша даврда 1 нафар пенсионерга 4 нафардан ортиқ ишловчи тўғри келиб, ўртача пенсия ўртача иш ҳақининг деярли 39 фоизни ташкил этди (камида 30 фоиз чегара билан). Иқтисодиётда бозор механизмлари (инфляция жараёнлари, ишсизликнинг баланд даражаси, норасмий секторда ишчилар сонининг ўсиши) сифатида пенсия тўловлари билан боғлиқ пенсия тизимининг ташкилий ва молиявий ҳолати ҳамда қонунчилик базаси тобора кескинлашиб бормоқда.

Шундай қилиб, сўнгги йиллардаги демографик тенденциялар Ўзбекистон аҳолисининг ёшига доир ўртача қариш кўрсаткичларини тезлаштиради. Бу тенденция, ўз навбатида, аҳолининг ижтимоий ҳимоя ва пенсия таъминоти тизимларининг молиявий ҳолатини истиқболда жиддий мураккабликларга дучор қилиши мумкин. Яъни, демографик ривожланишдаги умумий барқарорликка қарамасдан, Ўзбекистон барча ривожланган давлатлар сингари 2030 йилдан бошлаб пенсия жамғармаси ва соғлиқни сақлаш тизимларига ўзининг молиявий босимини хавфли кучайиши даврига кириб боради.

Шу нуқтаи назардан келиб чиқиб, миллий иқтисодиётимизда ва жамиятимизда қуйидаги ташкилий, қонуний ва молиявий ўзгаришларни амалга оширишни тақозо этади:

Биринчидан, мамлакатдаги аҳоли таркибида меҳнатга лаёқатли даражадагилар миқдори кўп бўлишига қарамасдан уларнинг ўртача даромад миқдорлари ҳали баланд даражада бўлмаганлигини ҳисобга олиб, пенсия тизимининг барқарор фаолият кўрсатиши учун институционал, қонунчилик ва молиявий механизмларни тубдан ислоҳ қилиш, шу жумладан, 2026 йилдан бошлаб пенсия ёшини (аёлларга -60, эркакларга 65 ёш) босқичма-босқич амалга оширишга киришиш зарур.

Иккинчидан, аҳоли турмуш даражаси ва сифатининг ошиши, инновацион технологияларга хос иш ўринларини ташкил этиш ва фаолиятини юритиш, ишчи ходимлар учун муносиб меҳнат шароитлари яратиш билан жамиятда ижтимоий-меҳнат муносабатларининг мазмун-моҳиятини сифат жиҳатидан ўзгартириш, аҳоли ҳаётининг умумий умр кўриш давомийлигини кўпайтиради. Жамиятда тиббий ва маърифий хизматларнинг сифатини яхшилаш аҳолининг ижтимоий ва иқтисодий маданиятини оширишга ёрдам беради, бу шубҳасиз аҳолининг демографик тузилмасини барқарорлаштиришга ва чақалоқларнинг туғилиш суръатларини нисбатан пасайишига олиб келади.

Учинчидан, “2050 йилгача Ўзбекистон аҳолисининг демографик ривожланиш прогнози“ни ишлаб чиқиш ва миллий маънавиятнинг тарихий анъаналари ва урф-одатлари талабларини ҳисобга олинган ҳолда “Ўзбекистон демографик сиёсати концепцияси“ни қабул қилиш, ёш оилаларнинг репродуктив саломатлигини сақлашдаги салбий тенденцияларнинг олдини олиш зарур.

Тўртинчидан, Ўзбекистонда демографик жараёнларининг тезкор кузатиш учун замонавий электрон тизимни яратиш, уларнинг ҳаққонийлигини ошириш ва умум статистик шаклларига солиш учун 2022 йилда Ўзбекистонда аҳолини умумий рўйхатдан қайта рўйхатдан ўтказишни амалга ошириш зарур.

Бешинчидан, мамлакат меҳнат ресурсларининг мавжуд потенциалини тақсимлаш ва улардан фойдаланиш самарадорлигини тубдан ошириш мақсадида “Ўзбекистон тармоқлари ва ҳудудлари меҳнат ресурслари баланси“ни таҳлилини қилиш ва 2050 йилгача бўлган меҳнат ресурсларининг прогнозини ишлаб чиқиш.

Олтинчидан, миллий иқтисодиётни ривожлантиришнинг инновацион шакллари ва усулларига кенг ўтиш истиқболларини ҳисобга олган ҳолда, олий маълумотли мутахассисларни тайёрлаш тизимини янада такомиллаштириш, барча олий таълим тизимини марказлаштирилган маъмурий тизимдан шартномавий ижтимоий шериклар шаклларига ҳақиқий иқтисодиёт вакиллари (университетларнинг буюртма портфелини шакллантириш), таълим соҳасида аралаш молиявий (бюджет, контракт ва буюртма) механизмни жорий этиш зарур.

Б. УМУРЗАКОВ, иқтисод фанлари доктори, профессор.


Изоҳлар

Ҳозирча ҳеч ким фикр билдирмаган. Балки Сиз биринчилардан бўларсиз?


Кўп ўқилганлар

Afisha

Президент топшириқлари қандай бажарилмоқда? Мутасаддилар жавоб берадилар

Ёдингизда бўлса, Президентимиз жорий йил 11 январь куни халқ депутатлари Самарқанд вилояти Кенгашининг навбатдан ташқари сессиясида туман ва шаҳар фаоллари мурожаатларини тинглар экан, улар кўтарган муаммоли масалаларни қисқа муддатда ҳал этиш юзасидан мутасаддиларга тегишли топшириқ ва кўрсатмалар берган эди.

05 Февраль 2019