XIII asrga oid oʻgʻirlangan koshinlar Britaniya muzeyi koʻmagida Oʻzbekistonga qaytariladi

14:10 12 Oktyabr 2020 Madaniyat
188 0

Tarixiy va madaniy merosni saqlash va kelajak avlodlarga yetkazish har bir mamlakat uchun dolzarb vazifa hisoblanadi. Ushbu masala oʻzining ming yillik davlatchilik tarixi va Buyuk Ipak yoʻlining markazida boʻlganligi tufayli boy hamda bebaho moddiy madaniy merosga ega boʻlgan Oʻzbekiston uchun ham juda muhimdir.

Bugungi kunga qadar Oʻzbekiston hududida 8208 ta arxeologik joy, meʼmoriy va tarixiy yodgorliklar, muqaddas qadamjolar aniqlangan. Ushbu obyektlar diqqat bilan oʻrganishni, ommalashtirishni va ularning haqiqiyligini saqlab qolinishini talab qiladi. Yana bir muhim vazifa - eksponatlarni mamlakat hududidan noqonuniy olib oʻtilishining oldini olish hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligining Buyuk Britaniyadagi Oʻzbekiston elchixonasi koʻmagida Britaniya muzeyi bilan hamkorligi bundan dalolat beradi. Britaniya muzeyi huquqni muhofaza qilish organlari bilan noqonuniy olib oʻtilgan eksponatlarni aniqlash va ular olib ketilgan mamlakatlarga qaytarish boʻyicha ish olib bormoqda.

Britaniya muzeyi direktori doktor Xartvig Fisherning soʻzlariga koʻra, soʻnggi oʻn yil ichida Britaniya muzeyi Iroq, Afgʻoniston, Oʻzbekiston va boshqa mamlakatlarga 2500 dan ortiq buyumlarni qaytarishga yordam bergan. Masalan, 2017-yilda. Britaniya muzeyi Buxorodagi Chashmai-Ayub maqbarasidan oʻgʻirlangan koshinlarni aniqlash va muvaffaqiyatli olib kelishda yordam bergan. Oʻzbekiston tergov organlari tomonidan tekshiruv oʻtkazilganidan soʻng, ushbu oʻgʻirlikda ishtirok etgan shaxslar jazolandi. Hozirda ushbu koshin Toshkentdagi Davlat sanʼat muzeyida saqlanmoqda.

Afsuski, shu yilning yanvar oyida London Xitrou aeroportida epigrafik sirlangan koshinlar partiyasi qoʻlga olinganligi haqida yana bir holat qayd etildi. Qoʻshimcha hujjatlarda ular Sharjada 315 dirhamga sotib olinganligi va sotish uchun moʻljallanganligi bildirilgan. Koshinlar Buyuk Britaniya chegara xizmati vakillari tomonidan qoʻlga olinib, ularning haqiqiy yoshi, kelib chiqqan mamlakatiga aniqlik kiritish maqsadida Britaniya muzeyiga murojaat qilingan.

Covid-19 karantin holatiga qaramay, Britaniya muzeyida dunyoning yetti mamlakati olimlari bilan maslahatlashuv kengashi tashkil qildi. Unda professor Jeyms Allan (Oksford universiteti), doktor Anvar Ataxodjayev (Samarqand), doktor Baxtiyor Bobojanov (Toshkent), professor Sheylu Bler (Boston kolleji), professor Robert Xillenbrand (Edinburg universiteti), Jolion Lesli va doktor Richard Makklari (York universiteti), professor Charlz Melvill (Kembrij universiteti), doktor Jabroil Nokande (Milliy muzey, Eron), doktor Bernard OʻKeyn (Qohira), doktor Andrey Omelchenko (Rossiya Davlat Ermitaji), doktor Bahar Oʻzdemir (Anqaradagi Hoji Bayram Veli universiteti)lar ishtirok etdi.

Oʻzaro kengashdan soʻng koshinlar XIII asr oxiri - XIV asr oʻrtalariga oidligi hamda Samarqanddagi Shohi-Zinda yodgorlik majmuasiga tegishli ekanligi aniqlandi. Shohi-Zinda yodgorlik majmuasida bir necha bor xususan 1996, 2000 va 2004-yillarda arxeologik qazish va tiklash ishlari amalga oshirilgan.

2004-yildagi ishlar davomida ilgari majmuada mavjud boʻlgan binolardan ham, saqlanib qolgan yodgorlik inshootlaridan ham meʼmoriy bezaklarning koʻp sonli qismlari topilgan. Topilgan parchalar Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutiga, Samarqand shahar tarixiy-madaniy va meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasiga, Samarqand shahri tarixi muzeyi jamgʻarmalariga oʻtkazilgan.

Ushbu ishlar davomida ilgari majmuada mavjud boʻlgan binolardan ham, saqlanib qolgan yodgorlik inshootlaridan ham meʼmoriy bezaklarning koʻp sonli qismlari topilgan. Topilgan parchalar Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutiga, Samarqand shahar tarixiy-madaniy va meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasiga, Samarqand shahridagi tarix muzeyi jamgʻarmalariga oʻtkazilgan.

Ushbu dalillar keltirilgach, koshinlarni import qiluvchi egalik huquqini talab qilmadi. Koshinlar musodara qilindi va keyinchalik Oʻzbekistonga repatriatsiya qilish uchun Britaniya muzeyiga topshirildi.

Karantin boʻlishiga qaramay, Madaniyat vazirligi rasmiy murojaat olgandan soʻng, Madaniy meros boʻlimidagi oʻzbekistonlik olimlar bilan birgalikda ushbu koshinlarning kelib chiqishini aniq joylarda oʻrganishni boshladi. Koshinlarning maʼlum bir yodgorlikka tegishliligini aniqlash uchun Samarqandga boradigan ishchi guruh tashkil etildi. Tadqiqotlar davomida koshinlar Xoʻja Ahmad maqbarasi (XIV asrning ikkinchi yarmi), nomaʼlum maqbara (1360/61) meʼmoriy bezaklariga uslubiy yaqinligi aniqlandi, ammo meʼmoriy yodgorliklardan bezak parchalarining koshinlar bilan toʻliq mos kelishi hozircha aniqlanmadi. Ayni paytda koshinlarning maʼlum bir meʼmoriy yodgorlikka tegishli ekanligini aniqlash boʻyicha ishlar davom etmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi Britaniya muzeyi xodimlariga, shaxsan muzey direktori, doktor Xartvig Fisherga, Britaniya muzeyining Yaqin Sharq boʻlimi katta kuratori va arxeologi doktor Jon Simpson va boshqa olimlarga amalga oshirilgan ish uchun samimiy minnatdorlik bildiradi. Biz Britaniya muzeyi va Buyuk Britaniyaning huquqni muhofaza qilish organlari bilan artefakt meros obyektlarining noqonuniy savdosiga qarshi kurashish boʻyicha oʻzaro hamkorligimizni yana-da kuchaytiramiz.

Madaniyat vazirligi ushbu koshinlarni 2020-yil dekabr oyida Britaniya muzeyida namoyish etishga rozi boʻldi. Yaqinda Britaniya muzeyi ham Madaniyat vazirligi huzuridagi Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi bilan Oʻzbekistondan oʻgʻirlangan yoki sotilgan eksponatlarni aniqlash hamda ular yuzasidan maslahat berish boʻyicha hamkorlik qilish toʻgʻrisida memorandum imzoladi.

Madaniyat vazirligi Buyuk Britaniya muzeyi bilan hamkorlikni kuchaytirish va eksponatlarni oʻz vataniga qaytarishni tashkillashtirishda katta yordam koʻrsatganligi uchun Oʻzbekiston Respublikasining Londondagi elchixonasiga alohida minnatdorchilik bildirgan.

Tavsiya etamiz

Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?