Tijorat banklarining samarali investitsion faoliyati — taraqqiyot va farovonlikning muhim omili

13:05 29 Aprel 2020 Iqtisodiyot
158 0

Globallashuv sharoiti mamlakatlar oʻrtasidagi integratsiya jarayonlarini ham jadallashtirib yubordi. Bu surʼatlar ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy, madaniy-gumanitar, sport, qoʻyingki, davlat va jamiyat hayotining barcha jabhalarida oʻz ifodasini topyapti. Bunday tendensiyalar, albatta, moliya bozorlari, tijorat banklari, moliyaviy mexanizmlar, xususan, investitsiyalar oqimi qiyofalarini mutlaqo oʻzgartirib yubordi.

Binobarin, bugun qaysi davlat faol investitsiya siyosatini yuritayotgan boʻlsa, oʻz iqtisodiyotining barqaror oʻsishiga erishayotgani aksiomaga aylanib ulgurdi.

Prezidentimiz taʼkidlaganidek, “investitsiya – bu iqtisodiyot drayveri, oʻzbekcha aytganda, iqtisodiyotning yuragi, desak, mubolagʻa boʻlmaydi.

Investitsiya bilan birga turli soha va tarmoqlarga, hududlarga yangi texnologiyalar, ilgʻor tajribalar, yuksak malakali mutaxassislar kirib keladi, tadbirkorlik jadal rivojlanadi”.

Xoʻsh, mazkur muhim yoʻnalishda tijorat banklari qanday ishtirok etyapti? Toʻgʻri, yurtimiz tarixida ilk marta Oʻzbekistonning suveren davlat obligatsiyalarini xalqaro moliya bozorlariga chiqarildi. Bu borada “J.P.Morgan”, “Citibank”, “Deutsche Bank” kabi yetakchi xalqaro investitsiya banklari bilan hamkorlik olib borilyapti.

Lekin xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish uchun mamlakatimiz bank-moliya salohiyatini toʻla namoyon etish uchun yana qanday choralar koʻrilmoqda yoki koʻrish kerak?

Oxirgi yillarda bank va moliya tizimida jadal davom ettirilayotgan jadal islohotlar avvalo sohaga zamonaviy bozor mexanizmlarini keng joriy etishda namoyon boʻlyapti. Oʻz navbatida uzoq yillar davomida banklar kapitalining asosiy qismi davlatga tegishli boʻlib kelgandi. Bu esa bank sektorida sogʻlom raqobatga toʻsiq boʻlib kelar, xizmat koʻrsatish sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatib kelayotgan edi.

Binobarin, soʻnggi yillarda banklar faoliyati, ayniqsa, ularning investitsion jarayonlardagi ishtirokini kengaytirishga qaratilgan muhim institutsional oʻzgarishlar amalga oshirilyapti. Davlat rahbarining topshirigʻi bilan hukumat va Markaziy bank xalqaro moliya institutlari koʻmagida bank-moliya tizimini rivojlantirish boʻyicha uzoq muddatli strategiya ishlab chiqilmoqda.

Zero, shu asosda bank tizimiga xususiy va xorijiy kapital kirib keladi. Pirovardida davlat banklari ulushi bosqichma-bosqich kamayib boradi va sohada raqobat muhitini yaxshilash, tijorat banklari faoliyatini, kreditlash sifati va madaniyatini, ayniqsa, ularning investitsion aktivligini har tomonlama oshirishga xizmat qiladi.

Bu yoʻlda moliya bozorlari, jumladan, fond bozorini rivojlantirish, yangi moliyaviy instrumentlarni joriy etish va obligatsiyalar chiqarish orqali,bank xizmatlari koʻlamini yana-da kengaytirish, ilgʻor axborot texnologiyalari asosida bank tizimini ravnaq toptirishga alohida eʼtibor qaratilyapti. Sarmoyadorlar uchun keng va qulay sharoitlar yaratib berilyapti. Bu yoʻldagi birinchi qadam albatta valyuta bozorini erkinlashtirib borilayotgani hisoblanadi.

Aynan mazkur omillar tijorat banklarining investitsiyaviy faoliyati samaradorligini oshirish, institutsional asoslarini takomillashtirishga turtki boʻlyapti.

Bu Harakatlar strategiyasida belgilab bergan ustuvor yoʻnalishlariga uygʻundir. Zotan, unda bank tizimini isloh qilishni chuqurlashtirish va barqarorligini taʼminlash, banklarning kapitallashuv darajasi va depozit bazasini oshirish, ularning moliyaviy barqarorligi va ishonchliligini mustahkamlash, istiqbolli investitsiya loyihalari hamda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini kreditlashni yana-da kengaytirish mustahkamlab qoʻyilgan.

Yuqoridagi fikrlarni xalqaro va mahalliy ekspertlar ham tasdiqlaydi. Ularning eʼtirof etishlaricha, iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida xoʻjalik subyektlarining asosiy kapitalini yangilash va texnologik jihatdan yuqori bosqichga koʻtarishni investitsiyalarsiz tasavvur etib boʻlmaydi. Shu boisdan ham, xoʻjalik subyektlari moliyaviy oqimlarni diversifikatsiya qilish, xoʻjalik tuzilmalarini takomillashtirishga qaratilgan investitsion faoliyatni faollashtirishlari zaruratga aylanib boryapti. Masalan, J. Keyns “investitsiyalash deganda biror shaxs yoki korporatsiya tomonidan qandaydir eski yoki yangi mulkni xarid qilish tushuniladi. Baʼzida bu atama fond birjasida qimmatli qogʻozni xarid qilish bilan ham chegaralanishi mumkin. Umuman olganda, yangi investitsiyalar qayta investitsiyalashdan farqli oʻlaroq, istalgan turdagi kapital mulkni daromad hisobidan xarid qilishni anglatadi” deya taʼkidlab oʻtgan. Mazkur qamrovda esa tijorat banklari katta oʻrin tutadi desak mubolaqa boʻlmaydi. Chunki bank investitsiyalari oʻziga xos iqtisodiy mazmun kasb etadi.

Tasavvur qiling tijorat banki investor rolida. U ushbu maqom ostida bevosita va bilvosita daromad olish maqsadida oʻz resurslarini muayyan muddatga real aktivlarni tashkil etish yoki sotib olishga, moliyaviy aktivlarni xarid qilishga yoʻnaltiradi. Oʻz navbatida banklarning investitsion faoliyati ularning moliyaviy vositachilik roli orqali ham yuzaga chiqadi. Bu makroiqtisodiy jihatga ham ega. Aynan shu prizma orqali qarasak, tijorat banklari bozor iqtisodiyoti sharoitida xoʻjalik subyektlarining pul-kredit shaklida yuzaga keluvchi investitsion talablarini amalga oshishini ragʻbatlantiradi, jamgʻarmalarining investitsiyaga transformatsiyalashuvini taʼminlaydi.

Shu boisdan ham olimlarning aytishicha, makroiqtisodiy jihatdan yondashilib, banklarning investitsion faoliyati deganda, iqtisodiyot, mamlakat va mintaqalar koʻlamida ijtimoiy va iqtisodiy sohalarning investitsion talablarini qondirishga qaratilgan faoliyat tushuniladi.

Ayrim ekspertlar esa investitsion faoliyatdan olingan daromad, investitsiyalarning umumiy aktivlardagi salmogʻi koʻrsatkichlariga qarab tijorat banklarini investitsion bank sifatida eʼtirof etadilar. Masalan, F.Allen va A.Santamero oʻzining “Moliyaviy intermeditatsiya nazariyasi” maqolasida investitsion bank deganda muayyan biznes sohada faoliyat yurituvchi tijorat banki yoki investitsion bank sifatidagi alohida institutsional shaklni emas, balki turli moliyaviy maslahatlar beruvchi malakali vositachilikni tushunish muhim ekanligini aytib oʻtishgan. “Aynan investitsion banklar professionalizm, nou-xau va texnologiyalar orqali moliyaviy bitimlarga kirishuvchi tomonlarga qulayliklar yaratadi”, — deydi ular.

Shu maʼnoda investitsion bank kompaniyalarning anʼanaviy biznes faoliyatini moliyalashtirish uchun oddiy instrumentni emas, balki ularning murakkab moliyaviy ehtiyojlarini qondirish uchun taklif etiladigan mahsulotlar va xizmatlar tizimini anglatishi toʻgʻrisida fikr bildiriladi. Aynan shundan kelib chiqib investitsion bank xizmatlari beshta strategik muhim biznes sohalariga ajratiladi. Kapital bozorlari, korporativ moliya, merchant-benking, loyihalar moliyasi, tavakkalchilikni boshqarish shular jumlasidandir.

Masalan, tijorat banklarining kapital bozorlaridagi investitsion faoliyati nimalarda namoyon boʻladi dersiz? Ular birlamchi bozordagi operatsiyalar, xususan, aksiyalar bozoridagi xizmatlar (emissiya qilish va joylashtirish, tadqiqot, homiylik, listingga kiritilgandan keyingi koʻmak); qarz majburiyatlari bozoridagi xizmatlar (emissiya qilish va joylashtirish, sekyuritizatsiyalash, tadqiqot va boshqalar)ni oʻz ichiga olsa, ikkilamchi bozorda esa aksiyalar bozoridagi xizmatlar (sotish, diling, brokerlik, market-meyking, aktivlarni boshqarish); qarz majburiyatlari bozoridagi xizmatlar (sotish, diling, brokerlik, market-meyking, aktivlarni boshqarish) kabi operatsiyalarni qamrab oladi.

Korporativ moliya yoʻnalishidagi biznes faoliyat esa egalikdagi mulkni qayta taqsimlash xizmatlari (birikish va qoʻshib olish va boshqalar), inqirozdagi kompaniyani restrukturizatsiya qilish xizmatlari, moliyaviy maslahat xizmatlarini ifodalaydi.

Tijorat banklari investitsion faoliyatida merchent benking ham muhimdir. Sababi, shu asosda kompaniya faoliyatining dastlabki bosqichida aksiyalarga investitsiya qilish (venchur kapital), oʻsish va egalikdagi mulk bazasini restrukturizatsiya qilish maqsadida aksiyalarga investitsiya qilish (xususiy kapital) imkoniyati yaratiladi.

Loyihalar moliyasi, yaʼni tuzilmaviy moliyada esa xususiy investitsiya tashabbuslari, aralash, yaʼni davlat va xususiy sektor hamkorligi muhim oʻrin tutadi.

Sanoat va moliya tavakkalchiliklarini boshqarish xizmatlari, tavakkalchilikni oʻlchash va qoplash boʻyicha konsalting xizmatlari ham tijorat banklarining investitsion faoliyatida, boshqacha aytganda, ularning investitsion bank ekanligini tasdiqlovchi asosiy parametrlar hisoblanadi.

Mamlakatimizda ham tijorat banklarining investitsion siyosatini aynan shulardan kelib chiqib zamon talablariga moslashtirish qatʼiy talab etilyapti. Bunda ularning investitsion faoliyatning maqsadli moʻljallari tizimini tashkil etish va mazkur maqsadlarga erishish usullarini erkin tanlash uchun imkoniyat berilyapti. Institutsional jihatdan qaraganda, bu investitsion faoliyatni tashkil etish va boshqarish boʻyicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda deganidir. Aynan shu nuqtayi nazardan tijorat banklarimizning muayyan faoliyati investitsion aktivlarning muvofiq tarkibi va hajmini taʼminlash, tavakkalchilikning maqbul darajasida aktivlar daromadliligini oshirishga yoʻnaltirilishi kerak. Oʻz navbatida bank resurs bazasini kengaytirish va bank resurslari saqlanishini taʼminlash ham istiqbol maqsadlari qatoridan joy olishi lozim. Shundagina investitsion qoʻyilmalarning likvidliligi, xavfsizligi va daromadliligi hamda oʻsib borishi uchun pragmatik sharoit yaratiladi. Shu oʻrinda investitsiya yoʻnalishida tijorat banklarini ragʻbatlantiruvchi omillar boʻyicha quyidagi takliflarni keltirib oʻtish mumkin: raqobatdagi ustunlikni oshirish, resurs bazasini kengaytirish hisobiga kreditlash hajmini oshirish, kredit portfeli tavakkalchiliklarini diversifikatsiyalash asosida tavakkalchilik darajasini kamaytirish, kredit qaytmasligi tavakkalchiligini kamaytirish.

Demak, hali oldinda qiladigan ishlar koʻp. Masalan, mamlakatimiz banklarida hamon qisqa muddatli manbalarni qisqa muddatli aktivga yoʻnaltirish koʻlami kattaligicha toʻgʻri kelmoqda. Shunday ekan, tijorat banklarining uzoq muddatli aktivlarga qoʻyilma qilish imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Hozirgi kunda respublikamiz banklarining fond bozoridagi operatsiyalari koʻlami kichikligicha qolmoqda. Bu miqyosni tubdan qayta koʻrib chiqish maqsadga muvofiq. Tijorat banklari likvidlilikni samarali boshqarish, investitsion portfel tarkibini oqilona shakllantirish yoʻlidagi ayrim toʻsiqlarni bartaraf etish davr talabidir.

Buning uchun esa zarur institutsional va huquqiy poydevor yaratilib, takomillashtirib borilyapti. Yangi tahrirda qabul qilingan “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi, Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi qonunlar, davlatimiz rahbarining “Inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich oʻtish orqali pul-kredit siyosatini takomillashtirish toʻgʻrisida”gi, “Tashqi begʻaraz koʻmak mablagʻlarini jalb etish mexanizmlarini va donorlar bilan ishlashni takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi, “2017–2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisida”gi farmonlari, “Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish davlat dasturlari doirasida amalga oshirilayotgan loyihalarni kreditlash tartibini takomillashtirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorlari va boshqa shu kabi muhim hujjatlar tijorat banklarining investitsion faoliyati samaradorligini oshirishga ham turtki beradi.

Zero, har qanday islohot natijasi xalqimiz uchun farovon va munosib turmush sharoitini yaratishga xizmat qilishi darkor. Davlatimiz rahbari taʼkidlaganidek, “Odamlarimiz yetarli daromad topishi uchun eng qulay biznes va investitsiya muhitini shakllantirib, yangi-yangi korxonalar va ish joylarini koʻpaytirishimiz zarur. Bu gʻoyat dolzarb ishlarni oʻzimiz qilmasak, hech kim bizga chetdan kelib qilib bermaydi”. Tijorat banklari esa aynan mana shunday muhim jarayonlarning eng faol va uzluksiz ishtirokchisiga aylanishi bugun har qachongidan ham dolzarbdir.

Odil Shernazarov,

Oʻzbekiston Respublikasi 
Bank-moliya akademiyasi tinglovchisi

Tavsiya etamiz

Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?