Oʻzbek matbuoti yangi islohotlarga mos rivojlanyaptimi?

18:46 30 Avgust 2018 Jamiyat
607 0
Foto: Xalq so'zi

Vatanimiz mustaqilligining 27 yilligi bayrami arafasida “Amerika ovozi” teleradio kompaniyasi muxbiri Navbahor IMOMOVA Toshkentda Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi — OʻzA bosh direktori Abdusaid KOʻCHIMOV bilan suhbatlashdi. Јuyida muloqotni ayrim qisqartirishlar bilaneʼtiboringizga havola qilyapmiz.

N.Imomova: — Abdusaid aka, bundan ikki-uch yil oldin Oʻzbekistonning rasmiy axborot agentligi rahbari bilan suhbatlashish u yoqda tursin, hatto bu idoraga kirishni ham tasavvur qilolmasdim. Oʻzbekiston dunyoga ochilayotganini shundan ham sezsa boʻladiki, men siz bilan ishxonangizda bemalol muloqot qilayapman.

A.Koʻchimov: — Bugungi kunda koʻp mamlakatlarda oʻzbekistonlik jurnalistlar faoliyat yuritmoqda. Tabiiyki, ular Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar bilan yaqindan tanishgisi, yangiliklardan xabardor boʻlgisi, hamkasblari bilan muloqot qilgisi keladi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng koʻlamli xalqchil islohotlarni dunyoga targʻib qilish, Oʻzbekistonning xalq­aro hamjamiyat tomonidan ol­qishlanayotgan strategik munosabatlari va saʼy-harakatlari bilan oʻrtoqlashish bizning ham kasbiy, ham insoniy burchimizdir. Shu maʼnoda, siz bilan suhbatimiz oʻta ahamiyatli, deb oʻylayman. OʻzA “Amerika ovozi” teleradiosi kabi xalqaro ommaviy axborot vositalari bilan yaxshi hamkorlikni yoʻlga qoʻygan. Ular bilan turli shakllarda axborot almashish, kadr­­lar malakasini oshirish kabi yoʻnalishlarda ish olib borishdan manfaatdormiz.

“Amerika ovozi” bilan tobora mustahkamlanib borayotgan hamkorligimiz ham mamlakatlarimiz Prezidentlari qoʻllab-quvvatlayotgan keng koʻlamli aloqalar va kelishuvlarni samarali amalga oshirishga xizmat qilishiga ishonchimiz komil.

N.Imomova: — Boshqa axborot manbalari bilan ham hamkorlikka intilyapmiz, deya qayd etdingiz. Masalan, “Ozodlik” radiosi, “VVS” ham shunday tashabbus bilan chiqqan. Ularga qanday javob berildi?

A.Koʻchimov: — Yaxshi bilasizki, Prezidentimiz dunyodagi barcha davlatlarga, xalqaro tashkilotlarga Oʻzbekistonning yuragi ham, yoʻli ham, darvozasi ham ochiqligini doimo taʼkidlab keladi. BMT yigʻinlarida, AQSH Prezidenti Donald Tramp bilan uchrashuvda ham bu jihat yaqqol namoyon boʻldi. Men buni eslaganimning boisi — har qanday matbuot oʻz mamlakatining siyosatini birinchi boʻlib elga yetkazadigan vosita hisoblanadi. Matbuotiga qarab oʻsha davlatning qiyofasi, boʻy-bas­tini, tashvishlari, xursandchiliklarini bilish mumkin. Savolning javobi shuki, Oʻzbekiston matbuoti, xususan, OʻzA bugungi kun­da dunyo­dagi barcha axborot manbalari, jumladan, “VVS” va “Ozodlik” bilan ham aloqalarni mus­tahkamlash, tajriba almashish tarafdori. Masalan, yaqinda “Ozodlik” radiosi vitse-prezidenti va bosh muharriri Nenad Pejich agentligimizda boʻlib, oʻzaro hamkorlik masalalarini yoʻlga qoʻyish yuzasidan muzokara oʻtkazdi.

N.Imomova: — Demak, siz hamkorlikka tayyorsiz.

A.Koʻchimov: — Albatta, biz Nenad Pejich bilan bu haqda gaplashib oldik. Biz uchrashishimiz, telefon orqali boʻlsa-da, muloqot qilishimiz, turli qogʻozlarga imzo chekishimiz mumkin. Lekin qalban bir-birimizni tushunmasak, maqsadimizning amalga oshishi qiyin kechadi. Shu oʻrinda alohida ahamiyatli jihat bor — agar hamkorlikda adolat buzilsa, kimningdir, yaʼni maʼlum bir guruh boʻladimi, manfaatiga xizmat qiladigan masala birinchi oʻringa chiqib, hamkorning manfaatiga ziyon yetkazadigan ishlar boʻladigan boʻlsa, maqsadga erisholmaymiz. Jurnalist, umuman, ijodkor hamisha tarozini teng ushlashi kerak, bizning ishimizda xolislik Qoyat muhimdir. Agar tarozini teng ushlamasa, haqiqatni buzsa, oʻsha jurnalistning ham, u xizmat qiladigan idoraning ham obroʻyiga putur yetadi, deb oʻylayman.

Alisher Navoiy hazratlari “tuz ham oq, shakar ham oq”, deydilar. Darhaqiqat, shunday. Buni oʻzimizning sohaga qiyosan olsak, jurnalist tuzning oqligi nimani bildirishiyu, shakarning oqligi nimani anglatishini aniqlashi kerak. Masalan, Dantening “Ilohiy komediya”sida muallif ijodkorlarni doʻzaxga ham, jannatning ichiga ham qoʻymay, oʻrtadagi yoʻlakka joylashtirgan. Maʼnosi shuki, ijodkor hayotni butun boʻy-basti bilan haqqoniy tasvirlashi, yozishi, ifodalashi kerak.

N.Imomova: — Siz Oʻzbekiston ommaviy axborot vositalari boshqaruvida uzoq yillardan buyon ishlab kelasiz. Oʻzbekiston Milliy tele­radio­si tizimi boʻlsin, bosma matbuot tizimi boʻlsin, bilasizki, Oʻzbekistonda davlat axborot vositalariga aynan hukumat targʻibotchilari sifatida qarab kelingan. Suhbatimizni koʻradigan, eshitadigan va oʻqiydigan dunyodagi ham­kasb­larimiz siz aytayotgan tarozini teng ushlash qanchalik qiyinligini oʻzingiz ham bilasizku, deyishi mumkin. Haqiqat ham, manfaat ham, turgʻunlik ham, professionalizm ham qandaydir bir nisbiy koʻrinishi mumkin, yaʼni deylik, “Ozodlik”ning haqiqati Oʻzbekiston Milliy axborot agentligining haqiqatidan sal boshqacharoq boʻlishi tabiiy. Siz hozir orada ishonch shakllanishi kerak, adolat boʻlishi kerak, deyapsiz. Bu qanday shakllanadi?

A.Koʻchimov: — Men jamiyatning qiyofasini matbuot koʻrsatishi haqida qisman aytdim. Yaʼni bizning oʻtmishimizda ham OAV xuddi shu vazifani bajargan. Masalan, sobiq shoʻro siyosati nima ekanini bugun izohlash shart emas. Bizga nimalar berdi-yu, nimalar olganini butun dunyo bilib turibdi. Endi bugungi kundan kelib chiqib shu sohaga qaraydigan boʻlsak, uni kechagi kun bilan mutlaqo taqqoslab boʻlmaydi. Bugun Oʻzbekistonda ochiqlik, shaffoflik hukm surmoqda.

N.Imomova: — Nima oʻzgardi?

A.Koʻchimov: — Juda koʻp oʻzgarishlar boʻldi. Birinchi oʻzgarish — bu demokratiya. Lekin men shu demokratiyani ham juda nisbiy qabul qilaman. Nima uchun? U paydo boʻlganidan to shu kungacha hali demokratiyaning aniq qiyofasi yaratilgan emas. Bilmadim, hali qachon yaratiladi?

N.Imomova: — Balki hamma oʻzi uchun yaratar?

A.Koʻchimov: — Ehtimol. Chunki odam yashar ekan, hamisha oʻzi uchun nimadir qidiradi, nimagadir intiladi. Hamisha nafaqat oʻziga, yonidagilarga ham nafi tegishini oʻylab harakat qiladi. Bu harakatlar koʻpincha aks taʼsir berishi ham mumkin. Qurolning yaratilishini olsangiz, xuddi shu narsani koʻrasiz. Qurolni odamlar dastlabki paytlarda qornini toʻydirish uchun, oʻzini vahshiylardan himoya qilish uchun kashf qilgan. Oxir-oqibat nima boʻldi? Endi hozirgi holatni oʻtmish bilan taqqoslaydigan boʻlsak, yaʼniki, savolingizga javob topish uchun ikki-uch yil oldingi oʻzbek matbuotidan ikkita-uchta sonini olib, bugungisi bilan qiyoslab koʻrsak, javob ayon koʻrinadi. Bizda Prezidentimiz tashabbusi bilan boʻlayotgan islohotlar matbuotdan bir necha qadam oldinda ketmoqda. Ilgari aytish mumkin boʻlmagan, aytgan paytda, kerak boʻlsa, boshiga palahmon toshi otiladigan voqealarni, hodisalarni Prezidentimizning oʻzlari aytayapti: “Ey, baraka topgurlar, yozinglar, koʻrsating­lar, odamlarning koʻzini ochinglar, odamlar tushunsin, harakat qilsin. Bugun qarsakbozlik, ofarinbozlik zamoni oʻtdi. Bugun ishlaylik”, deyapti. Hayotdagi mana shu oʻzgarishlar matbuotimizda ham yaqqol koʻrinmoqda. Buni dunyo kuzatib turibdi, albatta. Materiallar, suhbatlar, sharh­lar berilyapti. Lekin hali Oʻzbekistonda boʻ­la­yotgan oʻzgarishlarni tub ildizi bilan dunyoga tushuntirib beradigan koʻrsatuv, publitsistik chiqish, tahliliy materiallar oz, juda kam. Dunyoda yana bir qiziq holat bor. Masalan, oʻzlaridagi ayrim kichik yangiliklarni ham Yevropa yoki Amerika matbuoti katta shov-shuv bilan olamshumul voqeaga aylantirib yuboradi. Oʻzbekistonda yoki Markaziy Osiyoning baʼzi bir davlatlarida boʻladigan oʻzgarishlar undan bir necha barobar salmoqli boʻlishi mumkin. Ular bunga guyo hech narsa boʻlmagandek eʼtiborsiz qarashadi. Bu ham unchalik toʻQri emas, deb hisoblayman. Albatta, Oʻzbekistondagi hamma voqealarni dunyo matbuoti kuzatib bora olmayotgan boʻlishi mumkin. Bu yerdagi jurnalistlarning oʻzi ham harakat qilishi, yozishi kerak. Lekin dunyoda sizga oʻxshagan jurnalistlarimiz, vatandoshlarimiz, Oʻzbekiston uchun kuyib-yonadigan ijodkorlar bor. Oʻshalar bizga koʻmaklashsa, har bir ijobiy ish, voqea katta aks-sado berishi yoki yanayam keng eʼtiborga tushishi mumkin.

N.Imomova: — Oʻzbekistonda axborot maydoni kengayib borayapti. Oʻzaro raqobat maydoni vujudga kelgan. Bu yil idorangiz faoliyat koʻrsata boshlaganiga 100 yil toʻlibdi. Hozirgi paytda OʻzAda qanday yangiliklar sodir boʻlayapti?

A.Koʻchimov: — Toʻgʻri aytdingiz. OʻzA Oʻzbekistondagi axborot tar­qatishga ixtisoslashgan idoralarning eng yoshi ulugʻi. Unga 1918 yilda asos solingan. Sobiq tuzum davrida TASSning boʻlimi boʻlgan. 1992 yilda Birinchi Prezidentimiz farmoni bilan Oʻzbekiston Milliy axborot agentligiga aylantirilgan. Har bir insonning maqsadi boʻlgani kabi har bir tashkilotning ham oʻz maqsadi, vazifasi bor. Oʻz nomidan koʻrinib turibdiki, OʻzA mana shu millatning eng ishonchli, eng asosiy, rasmiy axborot manbaidir. Davlatimiz rahbarining farmonlari, qarorlari, yirik siyosiy tadbirlar, Prezidentimizning mamlakatimiz boʻylab yoki xorijiy davlatlarga safarlari mana shu tashkilot orqali xalqqa, matbuotga yetkazib beriladi. Qachon axborot tarqatish rivojlanadi, qachon odamlar axborotga intiladi? Qachonki, axborot bozori shakllansa. Yoki axborot uzatuvchi tashkilotlar oʻrtasida ijodiy raqobat paydo boʻlsa. Bugun rasmiy manbalarga nisbatan norasmiy manbalar tezroq rivojlanib borayotganini eʼtirof etish kerak.

N.Imomova: — Yangi axborot manbalari vakillari bilan gaplashganimda OʻzAga nisbatan tanqidiy fikrlar ham aytishdi. Ularning fikricha, OʻzA rasmiy maqomida qolishi, zinhor turli koʻngilochar yoki shov-shuv tarqatadigan minbarga aylanmasligi kerak, deyishmoqda. Bunga nima dey­siz?

A.Koʻchimov: — Bu ham toʻgʻri, ham no­toʻgʻri. Toʻgʻriligi shundaki, agent­lik rasmiy qiyofasini yoʻqotishi kerak emas. Notoʻgʻriligi esa OʻzA oʻzining rasmiy qiyofasini aslo yoʻqotgan emas. Bu yerda andak notoʻgʻriroq tushuncha shakllanganga oʻxshaydi. Goʻyo biz birovlarning “tomorqasi”ga kirib ketayotgandek. Yoʻq, unday emas. Bugun OʻzAda berilayotgan rasmiy materiallar ilgari qanday berilgan boʻlsa, shunday berilyapti. Bugun ilgarigiga nisbatan koʻp rasmiy material berilsa berilyaptiki, aslo kam emas.

N.Imomova: — Oʻzgarishni yoritish oson emas, toʻgʻrimi? Hozir siz oʻzgarishlar jarayonini yoritishingiz kerak. Bu jarayonlarni yoritish qanchalik qiyin, chunki oldingiday yoritolmaysiz-ku, hozir talab boshqacha.

A.Koʻchimov:  Albatta. Faqat bu savolingizga javob berishdan avval, oldingi savolingizga javobimni tugatib qoʻymoqchiman. Yaʼni bugungi kunda bizning harakat maydonimiz oldingidan bir necha barobar kengaygan. Avval veb-sayt ham faqat rasmiy materiallarni qoʻyish bilan chegaralangan. Hozir u chegara bilmaydi. Agar biz faqat shu bilan cheklanib qoladigan boʻlsak, OʻzA xuddi qobiq ichida ketayotgan poyezdga oʻxshab qoladi. Bugun dunyo tamomila boshqacha, oʻquvchi talabi oʻzgargan. Bugun OʻzA oʻsha qobigʻini yorib, dunyoga faqat rasmiy koʻz bilan emas, oddiy odamlar koʻzi bilan ham qarashi kerak. Odamlar nima bilan yashayapti, ularni nima tashvishga solayapti? Farmonlar, qarorlar, qonunlarning ijrosi qay darajada taʼmin­lan­yapti? Qayerda, qanday sunʼiy toʻsiqlar paydo boʻlayapti, ularning ildizlari qayerda? Biz korrupsiya deymiz. Korrupsiya degan narsa dunyoning hamma joyida bor, u xuddi ajriqqa oʻxshaydi. Yulib tashlasangiz, boshqa joyda koʻkaradi. Unga qarshi kurashish kerak. Endi bunga qarshi kurashish uchun OʻzA oʻzining rasmiy yoʻlida qatʼiy turib, shunga qarshi chiqqan qaror, farmonni berish bilan chegaralanib, qoʻlni qovushtirib oʻtirilsa, bu qanaqa axborot manbasi boʻladi? U qanday qilib odamlarning yuragiga yoʻl topadi? Qanday qilib odamlarning dardini ting­laydigan tashkilot boʻladi? Shu maʼnoda, bosh­qa hamkasblarimizning gaplariga javobim shuki, bugun kurash, yaʼni axborot kurashi avjida. Raqobat mana shu shaklda davom etadi. Biz uchun ham, ular uchun ham chegara yoʻq.

Jurnalistni jurnalist qilib tanitadigan birinchi narsa, uning mahoratidir. Ikkinchisi, mening fikrimcha, tili va shularni jamlagan holda uning koʻzi boʻladi.

Yurakdan chiqmagan soʻz hech qachon moʻljalga tegmaydi. Binobarin, bizga bugun qiyin boʻladigan nuqta ham ana shu yerda. Juda koʻp, deb aytmayman, lekin jurnalistlarimizning aksariyatida masalaga hali-hanuz oʻsha rasmiy til bilan yondashish, voqealarni xuddi zerikarli maʼruza shaklida yoritish kamchiligi bor. Bugun bizni shu ogʻriqli muammo qiynaydi. Bugun OʻzAning qiyofasi qanday boʻlishi kerak? Aniq, loʻnda, taʼsirli va qiziqarli, ayni paytda mazmunli boʻlishi shart. Mana shunga erishish zarur.

N.Imomova: — OʻzA mamlakatdagi yetakchi axborot agentligi hisoblanadi. Agentlik xodimlari tayyorlagan yuzlab materiallar har kuni mamlakat boʻylab turli nashrlar, yetakchi axborot vositalari orqali tarqatiladi. Shu sababli Oʻzbekiston Milliy axborot agentligida malaka oshirish, tajriba almashish, yangi texnologiyalarni oʻzlashtirishga qancha vaqt va mablagʻ sarflanyapti?

A.Koʻchimov: — Ijodiy jamoamizning asosiy vazifasi roʻy berayotgan yangilik va oʻzgarishlarni, mamlakat hayotidagi muhim voqealar, xalqaro maydonda boʻlayotgan hodisalarni birinchi boʻlib jamoatchilikka yetkazish. Bizga ajratiladigan mablagʻ ham, berilgan vaqt ham hammasi shunga yoʻnaltirilgan. Masalan, biz uzatayotgan materiallarning mazmuni, salmoQi qanday? Asosiy gap shunda. Uzatgan materiallarimizni oʻquv­chi qanday qabul qilyapti, ular bundan nechogʻli manfaat koʻrayapti yoki koʻrmayapti? Јanchalik qiziqayapti yoki yoʻq... Endi bor imkoniyatimizni bundan ham yuqori darajaga olib chiqish, malaka oshirish, texnika bilan, oʻzining ustida ishlash kabilarni kuchaytirish kerak.

N.Imomova: — Ijtimoiy tarmoqlar yangi bir shakl, yangi bir olam. Virtual Oʻzbekiston faollashib bormoqda. Oxirgi bir yil ichida sezdik, OʻzA ham feysbukda faollashgan. Ijtimoiy tarmoqlar siz uchun jiddiy yoʻnalishmi? Yoki vaqtinchalik faol boʻlishingiz kerak boʻlgan maydonmi?

A.Koʻchimov: — Bu savolga javob berishdan oldin oʻtmishimizga bir qur nazar tashlasak. Bir vaqtlar radio paydo boʻlganda butun dunyo hayratga tushgan. Televizor paydo boʻlganda ikki karra hayratlandi. Internet paydo boʻlganda hayratning darajasi yanayam oshdi.

Internetdagi ijtimoiy tarmoqlarni vaqtincha degan odam qattiq yanglishadi. Radio, televizor, internet paydo boʻlishi dunyo­­dagi inqilobiy oʻzgarishlar hisoblanadi. Informatsiya nuqtai nazaridan ham, odamning shakllanish nuqtai nazaridan ham. Endi bevosita oʻzimizga keladigan boʻlsak, jamoamiz bugungi kunda eʼtiborini asosan ijtimoiy tarmoqlarga qaratgan. Usiz mumkin emas. Masalan, bugun bitta gazetani oʻn ming odam oʻqisa, ijtimoiy tarmoqdagi axborotni bir soat ichida 100 ming odam oʻqishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, boshqa bir masalaga eʼtibor qaratmoqchiman. Internetning, ijtimoiy tarmoqlarning maʼnaviy oʻlchovlari boʻlishi kerak.

N.Imomova: — Oʻzim ham shu haqda soʻramoqchi edim. Chunki siz boya meʼyorlar haqida gapirdingiz, ijtimoiy tarmoqlar, meʼyorlar nozik masala.

A.Koʻchimov: — Judayam nozik. Hozirgi paytda aksariyat ijtimoiy tarmoqlarda nihoyatda mayda-chuyda, bir yoqlama, sayoz, oʻrganilmagan, hatto bir kishidan oʻch olishga qaratilgan, birovning shaʼnini toptaydigan, odamgarchilikka umuman toʻgʻri kelmaydigan materiallar koʻp. Hozircha buni toʻxtatib boʻlmaydi. Shunday bir jarayon ketmoqda. Bunday paytda bizdagi maʼnaviy oʻlchovlar Yevropaga toʻgʻri kelmasligi mumkin. Yevropadagi baʼzi narsalar Amerikaga, Afrikaga toʻgʻri kelmasligi tabiiy. Bu juda murakkab jarayon. Xoʻsh, nima qilish kerak, deganda men aytgan boʻlardimki, birinchi navbatda, har bir davlat, avvalo, ijtimoiy tarmoqda bitta oʻzimi yoki bir tashkilotmi, shu millatning vakili ekanini, shu yurtning fuqarosi ekanini, ota-bobosi shu yerda yashagani, far­zand­lari kelajakda istiqomat qilishini esda tutishi kerak. Aytadigan har bir soʻzini bu shunchaki ijtimoiy tarmoqda beriladigan gap deb emas, bu ertaga oʻqigan odamlarda “Bir oʻzbekning bolasi shunaqa der ekan-da” degan narsa turishi kerak miyasida. Har bir oʻzbek tili, qiyofasi, qaysi darajadagi ijtimoiy tarmoqda qatnashayotgani, odamning kimligidan qatʼiy nazar, oʻzini unutmasligi kerak. Oʻzining yaxshi fikri, soʻzi bilan ularga namuna boʻlishi kerak. Shuni orzu qilaman. Shu maʼnoda, veb-saytimizda mana shu yoʻnalishga ham eʼtibor berishni nazarda tutganmiz. Masalan, bir yaxshini koʻrib saboq ol, bir yomonni koʻrib saboq ol, deydi. Qaysi maʼnoda yomondan saboq olish kerak? Yomonning yomonligini qilmaslik lozim! Mana shu saboq. Shu maʼnoda boyagi mayda-chuyda ishlar bilan shugʻullanadigan odamlarni ibrat-namuna boʻlib tar­biyalash kerak. Shunda ijtimoiy tarmoqdagi hozirgi holatlarni kamaytirish mumkin. Albatta, buni tamomila tugatish qiyin boʻladi. Chunki, besh barmoQimiz bir xil boʻlmagani kabi odamlar ham bir xil emas. Hammaning oʻz dunyosi bor, tashvishi, fikri bor, ularni bitta qolipga solib boʻlmaydi, bir xil darajada qarab ham boʻlmaydi, talab ham qilib boʻlmaydi. Lekin millatning shaʼniga tegadigan, xalqning shaʼniga aloqador boʻlgan masalalarda hamma bir boʻlishi shart. 
 

N.Imomova: — Lekin bu juda qiyin. Millionlab oʻzbekis­tonliklar dunyoning turli mamlakatlarida yashaydi yoki ishlaydi. Fikrlar, yondashuvlar xilma-xil. Mana, hozir siz qandaydir axloqiy normalarni targʻib qilish haqida gapiryapsiz. OʻzA uchun bu juda katta ish. Sizni tinglab oʻtirgan, tomosha qilayotgan oʻzbekis­tonliklar aytishi mumkin: bizga axborot bering, bizga Oʻzbekistondagi vaziyatni, nima boʻlayotganini tushuntirib bering. Qolgani muxlislarning oʻziga havola.

A.Koʻchimov:  Amru maʼruf qilmaymanu, siz aytayotgan oʻshanday kishilarga bizning gazetalarni oʻqing, ijtimoiy tarmogʻimizni kuzatib boring. Qancha oʻqisangiz, qancha kuzatsangiz, shuncha tez savolingizga javob topasiz. Agar eʼtirozingiz boʻlsa, bildirishingiz mumkin, hamma manzillarimiz yozilgan, degim keladi.

N.Imomova: — Axborot maydoni kengayib borayotgani, raqobat va sifatni oshirish haqida gaplashdik, bular qattiq mehnat, chuqur bilim talab qiladi. Bilasiz, Oʻzbekistonda yangi jurnalistika universiteti ochildi. OʻzA qanday ishga yollaydi? Kimlarni izlaysiz, qanday mutaxassislar kerak sizga?

A.Koʻchimov: — Bu savol faqat OʻzAga aloqador emas. Xuddi shunday muammo “Amerika ovozi”da ham bor, deb oʻylayman. Kadr masalasi nafaqat matbuotda, hamma sohada aktual va dolzarb boʻlib kelgan. Bizga albatta fikrlaydigan va yozadigan, shu bilan birga, xorijiy tillarni biladigan kadrlar zarur. Nafaqat oʻzbek yoki rus tilini, balki ingliz, xitoy, hind, fransuz tillarini biladigan mutaxassislar kerak. Veb-saytimizda 8 tilda material beriladi. Lekin mana shu tillardagi mutaxassislarimiz hammasi ham oʻsha tilni puxta biladi, deya olmaymiz. Bugungi kunda til bilan bogʻliq masala birinchi darajaga chiqdi. Ilgari qanday boʻlgan degan savol tugʻiladi. Avvallari Mos­kvadan kelgan material shundayligicha tarjima qilingan va uzatilgan. Vazifa shu boʻlgan. Bu yerdagi materiallar ham oʻzbek va rus tillarida uzatilgan. Boshqa tilga ehtiyoj boʻlmagan. Shuning uchun bu masala, ayniqsa, jurnalistika sohasida ogʻriq boʻlib qolgan. Bugungi kunda birinchi bizni qiynaydigan masala shu boʻlib turibdi. Juda koʻp tashkilot va vazirliklarda matbuot xizmatlari tashkil etilgan. Ularda ham xuddi shu muammo. Oʻzbek tilida yaxshi yozsa, rus tilida yozolmaydi, ikki tilda yozsa, ingliz tilida yozolmaydi yoki fikrlay olmaydi. Mana shu biz qidiradigan va istaydigan narsa. Tabiiyki, jurnalist birinchi galda yaxshi yozishi va fikr­­lashi lozim. Ayni paytda jurnalistlarimizda ixtisoslashuv ham chuqurlashishi kerak. Bugun toQdan, ertaga bogʻdan mayda-chuyda materiallar yozish davri oʻtib ketdi. Oʻozir hech boʻlmasa, 2-3 sohani mukammal biladigan jurnalistlar zarur. Qishloq xoʻjaligi deganda, masalan, paxtani qachon ekdiyu, goʻzani qachon chekankalaganini emas, dunyo­da bu sohada qanday muam­molar bor? Oʻzbekistonda nimalar boʻlmoqda? Misol uchun bugungi kunda mamlakatimizda yetishtirilayotgan paxta jahonning qay yerlarida, qaysi shaklda sotilayotir. Talab-chi, uning sifati qanday? Paxta yetishtiradigan dunyo­dagi mamlakatlar bilan solishtirganda ishchi sharoiti qanday? Qi­yinchiliklari qayerda? Bunaqa muammolar juda koʻp. Jurnalist buni bilishi darkor. Shunaqa jurna­list­lar kerak demoqchiman-da. Yaʼni xalq­aro masalalarda yozadigan boʻlsa, dunyodagi voqealarni, ularning tag mohiyatini, maqsadlarini tasavvur qilish kerak-da. Jurnalist shularni tushuntirib berishi, tahlil qilishi zarur. Mana shunday jurnalistlarga ehtiyoj butun dunyoda boʻlgani singari OʻzAda ham bor.

N.Imomova: — Xalqaro maydonda turli ommaviy axborot vositalari bilan yaqindan ishlash orqali ham juda koʻp talablarni qondirish mumkin.

A.Koʻchimov: — Men buni uyalmasdan aytaman. Bizda xalqaro masalalarda ham, boshqa masalalarda ham tajriba hali yetarli emas. Buning uchun dunyodagi axborot vositalari bilan koʻproq aloqa qilish zarur, ulardan ham oʻrganish kerak. Biz faqat oʻrganamiz, deb aytolmaymiz, oʻrgatamiz deyishimiz ham mumkin. Buni eʼtiborga olish lozim. Bizning jurnalistlarimiz ham mudrab oʻtirgani yoʻq. Bu yerda shunday materiallar borki, biroz chekinish boʻlsa ham aytaman, Oʻzbekistonda shunday yozuvchilar borki, Nobel yoki undan ham katta mukofotlarni olganlardan hech qanday kam joyi yoʻq. Masalan, Odil Yoqubov yoki Abdulla Oripov. Bunday adiblar yer yuzida kam. Afsuski, ularning tar­­gʻiboti yaxshi emas. Ularni dunyo yaxshi tanimaydi. Shu paytgacha asarlarini dunyo tillariga tarjima qilish oʻrniga qoʻyilmagan. Shukrki, hozir bunga eʼtibor berilmoqda. Oʻzimizning sohaga qarasak, bizda ham shunday jurna­list­lar, shunday maqolalar borki, buni bemalol dunyodagi istalgan matbuot vositasiga, jurnalistga koʻz-koʻz qilish mumkin. Lekin bu hamma bir xil degani emas-da. Hamma shu darajaga yetishi kerak. Buning uchun hamkorlik, fikr almashish, koʻrish kerak — koʻz pishadi, tajriba oshadi.

N.Imomova: — Jurnalist unday boʻlishi, bunday boʻlishi kerak, buni qoyillatish kerak, deb koʻp gapiramiz. Lekin jurnalist uchun bu kasb, bu tirikchilik, toʻgrimi? Bu sohaga hech kim boy boʻlaman, deb kelmaydi. Lekin juda ham qiziq, Oʻzbekistonda jurna­list­­larning maoshi qanday, tirikchiligi qanday oʻtmoqda, sizning nazaringizda?

A.Koʻchimov: — Qaysidir yili “Amerika ovozi”dan bir doʻstimiz keldi. Sal chekinish boʻlsa ham aytib beraman. Oʻsha paytda radioda ishlardim. Tasodifni qarangki, doʻstimiz kelgan paytda radioda yiQilish boʻldi. Oʻshanda Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi raisining radio boʻyicha oʻrinbosari boʻlib ishlardim. U kishini yiQilishga taklif qildik. Shu yerda savol-javoblar boʻldi. Kimdir sizlarda oylik masalasi qanday, deb soʻrab qoldi. Oʻzimga yetadi, hozircha yomonmas, dedi mehmon. Bilamiz yetadi, sir boʻlmasa ayting-chi, shu narsani bilmoqchimiz, deb qayta soʻrashdi. Ikki yarim ming olaman dollarda, dedi. Zaldagilar “voh” deb yubordi. Ke­yin kimdir buncha pulni nima qilasiz, deb soʻradi. Oʻsha paytda radio xodimlari 300 soʻm atrofida pul olardi. Mehmon yoshim oʻttizdan oshdi, hali uylanganim yoʻq, shuning uchun tejab-tergab yigʻayapman, 2 yildan soʻng uylanaman, dedi. Savol bergan hamkasbimiz hayron boʻldi. Sizlarda uylanish shuncha qiyinmi, dedi yana. Yoʻq, ikki yarim mingning bir yarim mingini ijaraga toʻlayman. Xullas, nimaga pul sarflasa, hammasini sanab berdi. Shunda savol bergan doʻstimiz sizning 2500 dollaringizdan bizning 300 soʻmimiz barakali ekan-ku, degani esimda.

Bu misolni boshqa maʼnoda ayt­­moqchiman. Bugun oʻzbek jurnalistikasida ishlaydigan, yozadigan odam uchun juda katta minbar bor. Mehnat qilsa, topgani roʻzgʻoriga ham, boshqa ehtiyojlariga ham yetishi mumkin. Faqat mehnat qilish kerak.

N.Imomova: — Demak, maosh va qalam haqi masalasida tizim hali ham...

A.Koʻchimov: — Albatta, maosh, qalam haqi, turli mukofotlar, sov­rinlar bor. Sanaydigan boʻlsangiz, turlari koʻp. Bundan tashqari, bu yil davlatimiz rahbarining jurnalistika, matbuot, adabiyot va sanʼatning rivojiga qaratilgan bir necha tarixiy hujjatlari imzolandi. Bu hujjatlarga asosan ularning nafaqat oyligi, uy-joyi, dam olishi, ijod qilish sharoitini yaxshilash bilan bogʻliq koʻplab ishlar amalga oshirilmoqda. Ayni paytda Jurna­­list­lar ijodiy uyushmasiga yurtimizning eng badavlat tashkilotlari doʻst sifatida biriktirilgan. “Doʻstlar klubi” tashkil etilgan. Masalan, ijodiy tashkilotlarga Olmaliq kon-metallurgiya kombinati, Navoiy kon-metallurgiya kombinati, neft-gaz idoralari kabi yirik tashkilotlar biriktirilgan. Ushbu tashkilotlar tomonidan jurnalistlarga ham davolanish, ijodiy safarlarni tashkil qilish, dam olish, uy-joy bilan taʼminlashda yordam koʻrsatiladi.

N.Imomova: — Bugungi kunda Oʻzbekistonda jurnalistlar manfaati uchun kurashadigan, ularning himoyasi uchun turib beradigan tashkilotlar bormi?

A.Koʻchimov: — Har bitta yozilgan asar, u maqola boʻladimi yo kitobmi, avvalo,oʻzini oʻzi himoya qilishi kerak. Jurnalist ham hamisha oʻzini oʻzi himoya qiladigan odam boʻlishi lozim. Birovning qoʻlloviga, albatta, hammamiz ham muhtoj boʻlamiz, bu tabiiy. Lekin mening himoyachim bor ekan, deb osilib olmaslik kerak. Bugungi kunda Oʻzbekiston Jurna­list­lari ijodiy uyushmasiga boʻlgan eʼtibor jurnalistlarga, yaʼni jurnalistlarni himoyalashga boʻl­gan eʼtibordir. Modomiki, Prezident, davlat va hukumat shunday fikrda ekan, yana qanaqa himoya kerak, degan savol tugʻiladi. Shu nuqtai nazardan kelib chiqadigan boʻlsak, bugun Jurnalistlar uyushmasi jiddiy yangilanish yoʻlini boshlagan. Oʻzbekiston jurnalistlarini, ularning hayotini, ijodga boʻlgan mehru muhabbatini, mehnatga boʻlgan ilhomini kuchaytirish, siz aytayotganday turli toʻsiqlar uchrab qolganda himoya qilishga arziydigan tizim yaratilmoqda. Koʻp yaxshi ishlarimiz oldinda turibdi, men bunga ishonaman.

N.Imomova: — Koʻp jurna­list­lar yoritishni xohlaymiz, dolzarb mavzularni olib chiqishni istaymiz, lekin baribir hadiksiraymiz, qoʻrqamiz, deyishadi. Jurna­list­lar, albatta, bir-birini yaqindan qoʻllab-quvvatlashi kerak, toʻgʻrimi? Masalan, kimdir tanqidiy material yozsa unga tosh otmay, aksincha, oʻsha materialning yanada yaxshiroq boʻlishi uchun harakat qilish kerak.

A.Koʻchimov: — Yaqinda davlatimiz rahbari tomonidan oʻtkazilgan katta bir yiQilishda ishtirok etdim. Shu yerda Prezidentimiz menga va Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi rahbariga “Nima uchun tishli, tirnoqli materiallar yoʻq. Qachon boʻladi? Yaxshi-yaxshi jurnalistlarimiz bor. Nima uchun ular oʻtkir mavzularni koʻtarmayapti?”, degan savolni berdilar. Hozir siz berayotgan savolga men savol bilan javob bermoqchiman. Yaʼni ichki senzuradan qutulmagan odam hech qachon katta mavzularni koʻtarib chiqolmaydi. Davlat rahbarining oʻzi nega oʻtkir maqolalarni yozmaysizlar, deb turgan bir payt­­da buni yozsam chiqarmikan, uni yozsam bosisharmikan, degan qalamkashdan, meni kechirsinu, yetuk jurnalist chiqishiga ishonmayman. Jurnalist jasoratli boʻlishi, yozishi kerak. Toʻgʻri, ayrim maqolalarni biz ham qisqartiramiz, tahrir qilamiz, bu hamma joyda boʻladigan gap. Xom-xatala boʻlsa, qaytaramiz. Lekin, masalan, oʻzim shu yerda ishlayotganimga bir yilga yaqinlashayotgan boʻlsa, hali biror materialni siyo­satimizga zid ekan, deb qaytarganim yoʻq. Mavzuni hamma orzu qilganday olib chiqqan materiallarga, badiiy qilib aytganda, biz zormiz, intizormiz, yoʻllariga poyondoz toʻshaymiz... Nafaqat OʻzA, hamma OAV ham shunday. Hamma bugun eng goʻzal narsalarni berishni istaydi. Hamma gap yozishda! Demoqchimanki, buning ichiga hamma narsa kirishi kerak. Mahorat ham, soʻz ham, til ham, uslub ham, mavzuni ochib berish ham, faktlar tahlili ham. Yaxshi materiallar bor, lekin koʻpayishi kerak. Buning uchun jasoratli boʻlish zarur, albatta. Yana aytaman, davlat rahbari nega yozmaysan, deb turganda nimaga yozmaslik kerak. Xulosa mana shunda.

Suhbatimiz oxirida barcha doʻst­larimiz, vatandoshlarimizdan Oʻzbekistonda, ommaviy axborot vositalarida boʻlayotgan oʻzgarishlarni kuzatib borishni, fikr-mulohazalari boʻlsa, bemalol bildirishini soʻraymiz.


Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?