Kasbiy mahoratini oshirishmi yoki malaka oshirish?

18:53 09 Sentyabr 2019 Jamiyat
468 0

(Uzluksiz taʼlim tizimidagi pedagoglar mahoratini oshirish tizimining taʼlim sifatini oshirishdagi oʻrniga nazar)

Mustaqillik yillarida mamlakatimizda koʻplab taʼlim muassasalari yangidan qurildi, taʼmirlandi, eng zamonaviy oʻquv anjomlari bilan taʼminlandi. Bu boradagi ishlar bugungi kunda ham jadal davom etmoqda, mustaqil fikr, intellektual jihatdan rivojlangan, oʻz dunyoqarashiga ega boʻlgan yoshlarni tarbiyalash har doimgidek dolzarb boʻlib qolmoqda. Ayniqsa, dunyo taraqqiyoti shiddati, unda kechayotgan voqealar rivoji barcha sohalar kabi taʼlim-tarbiya jarayoniga ham yangicha yondashuv, innovatsiyalarni tatbiq etishni taqozo etmoqda. Avvalo bu, taʼlim sifatini taʼminlash eng muhim oʻrin tutadigan oʻqituvchi-pedagoglar saviyasini muntazam oshirib borish, jarayonga eng zamonaviy va ilgʻor axborot hamda taʼlim texnologiyalarini joriy etish bilan bogʻliq muammolarda koʻrinmoqda.

Uzluksiz taʼlim tizimidagi barcha muassasalar uchun dolzarb boʻlib turgan ushbu jarayonni zamon talablariga mos koʻrinishda tashkil etish, oʻqituvchi-pedagoglar sharoit yaratish maqsadida yangicha tartiblar ishlab chiqilishi lozim.

“Malaka oshirish” termini mavjud tizimni ifodalovchi soʻz sifatida qoʻllanilib kelinsa, xalqaro tajribada “kasbiy rivojlanish” (professional development) maʼnosida qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006-yil 16-fevraldagi 25-sonli qarori 1-ilova bilan tasdiqlangan “Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishga qoʻyiladigan davlat talablari” bilan malaka oshirishning bevosita va bilvosita shakllari amaliyotga kiritilishi belgilangan. Bilvosita malaka oshirish (taʼlim dasturlarisiz oʻqitish)ning quyidagi koʻrinishlari: ilmiy (ilmiy-pedagogik) kengashning qarori boʻyicha ijodiy taʼtil; ochiq oʻquv mashgʻulotlari; ilmiy, ilmiy-metodik va ilmiy-amaliy seminarlar, konferensiyalar, avgust oʻqishlari va hokazolarda maʼruzalar bilan qatnashish belgilangan.

Lekin, 13 yildan buyon malaka oshirishning bilvosita shakllari amaliyotga joriy etilmasdan kelinmoqda.

Qanchalik achchiq boʻlmasin, shu haqiqatni tan olish lozimki, barcha taʼlim turlaridagi (maktabgacha taʼlim, umumtaʼlim maktablari va boshqalar) oʻqituvchilarining hozirda amaldagi malaka oshirish shakli sobiq ittifoq davridan beri deyarli oʻzgargani yoʻq. Oʻsha-oʻsha har besh (uch) yilda bir marta malaka oshirishdan oʻtishi shart, oʻqituvchi malaka oshirishda boʻlgan davrida uning oʻrtacha oylik ish haqi saqlanadi, uning darslarini oʻtgan oʻqituvchiga soatbay haq toʻlanadi, malaka oshirish yakuniy nazorat shakli ham oʻsha-oʻsha, malaka ishini yozish va himoya qilish hamda chiqish testini topshirishdan iborat. Tinglovchilarning asosiy muammosi chiqish testiga tayyorlanish (test yodlash) boʻlib qolmoqda. Malaka oshirish markazlari (institutlari)ning asosiy muammosi vazirliklar tomonidan berilgan rejani bajarishga qaratilgan. Rejani saqlab qolish, shtatlarni tutib turish, statsionar malaka oshirishni har qanday holatda saqlab qolishga boʻlgan harakat mazkur yoʻnalishda qabul qilingan barcha qarorlarda oʻz aksini topmoqda. Oʻqituvchi malaka oshirishining boshqa shakllarini joriy qilishga malaka oshirish va qayta tayyorlash tizimini boshqaruvchilarning oʻzlari qarshidek. Yaqindagina oliy taʼlim tizimida uzluksiz malaka oshirish tizimini takomillashtirish yoki tibbiyot tizimida malaka oshirish tizimini takomillashtirish boʻyicha qabul qilingan hujjatlar ham faqatgina tegishli taʼlim tizimida muammolarni qisman yechishga qaratilgan bir tomonlama hujjat sifatida qabul qilinmoqda.

Respublika taʼlim tizimida malaka oshirish sohasini tashkil etish va muvofiqlashtirish vazirlik va idoralar zimmasida boʻlib, barcha vazirlik va idoralarda mazkur tizimga nisbatan turlicha yondashuv mavjud. Respublika darajasida malaka oshirish tizimini metodik jihatdan muvofiqlashtiruvchi yagona tashkilot mavjud emas. Malaka oshirish tizimi uchun davlat talablari, oʻquv reja va dasturlarni ishlab chiqishni muvofiqlashgan tizimga keltirish, xususiy va davlat sherikchiligidagi malaka oshirish va qayta tayyorlashga ixtisoslashgan muassasalarni tashkil etish vaqti kelmadimi?

Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqib, malaka oshirish tizimini isloh qilish boʻyicha quyidagilar taklif etiladi:

Barcha taʼlim turlarida faoliyat koʻrsatayotgan statsionar shakldagi malaka oshirish kurslarida reja asosida malaka oshirishdan voz kechib, oʻqituvchilar oʻzining kasbiy mahoratini oshirishdan manfaatdor boʻladigan taʼlimning kredit-modulli tizimiga asoslangan va muammolarga yoʻnaltirilgan modulli oʻquv dasturlari, seminarlar, konferensiyalar, vebinarlar, mahorat darslari, treninglar, qoʻshma xalqaro ilmiy tadqiqotlarni oʻtkazish va xalqaro standartlarga muvofiq boshqa oʻqitish kurslari negizida har yili malaka oshirishni koʻzda tutuvchi uzluksiz kasbiy taʼlim tizimini joriy etish (masalan, Janubiy Koreyada har yili yozgi yoki qishki taʼtil davrida I darajali maktab oʻqituvchisi sertifikatini olishi uchun 180 soatlik malaka oshirish dasturida qatnashishlari shart).

Barcha taʼlim turlari boʻyicha malaka oshirishdan navbatdagi malaka oshirish oraligʻida tarbiyachi, oʻqituvchi, professor-oʻqituvchi hamda rahbar xodimlar faoliyatini uzluksiz baholab borish maqsadida pedagog portfoliosini joriy qilish boʻyicha takomillashtirilgan tizimini joriy qilish;

ilmiy, ilmiy-metodik va ilmiy-amaliy seminarlar, konferensiyalar, avgust oʻqishlari, master klass va hokazolarda maʼruzalar bilan qatnashganda, ishtirok etilgan vaqtlarni malaka oshirish sifatida qabul qilish boʻyicha tartib belgilash;

malaka oshirish davriyligi (3-5 yil) davomida seminar, konferensiya va boshqalarda ishtiroki natijasida toʻplanadigan soatlar miqdorini hisoblash mexanizmini joriy etish, agar toʻplangan soatlar miqdori, malaka oshirish soatiga mutanosib boʻlsa, ushbu pedagoglarni malaka oshirishdan ozod etish va ularga malaka oshirganligi toʻgʻrisida sertifikat berish boʻyicha masalaning yechimini topish. Faqatgina oʻz ustida ishlamaydigan, koʻrsatkichlari past boʻlgan oʻqituvchilarni statsionar malaka oshirish kurslariga jalb qilish mexanizmini yoʻlga qoʻyish;

malaka oshirish davriyligi mobaynida tayanch doktorantura, doktorantura va mustaqil izlanuvchilik asosida dissertatsiya himoya qilganlarni, ikkita tayanch doktoranti yoki bitta doktoranti dissertatsiyasini himoya qilgan rahbar yoki maslahatchilarni malaka oshirishga jalb qilmasdan, malaka sertifikatini berish;

malaka oshirish davriyligi mobaynida, professor-oʻqituvchi dars beradigan fani yoʻnalishida xalqaro (impakt-faktorli) nashrlarda maqola (har yili bittadan) eʼlon qilgan boʻlsa, malaka oshirishdan ozod qilish va malaka sertifikatini berish;

umumtaʼlim fanlari oʻqituvchilari uchun qishki va yozgi taʼtil davrilarida taʼlim muassasasining oʻzida tajribali, mahoratli oʻqituvchilarni jalb qilgan holda malaka oshirishlarini tashkil etish tartibini ishlab chiqish va joriy etish.

Oʻqituvchilar malaka oshirish yuzasidan rasmiy taʼlim boshqaruv tashkilotlari tomonidan tasdiqlangan kreditli kurslarni oʻtashi, kreditlar soni va dasturlar hukumat tomonidan maʼqullanadigan tizim yaratilishi kerak.

Bosh ilmiy metodik markazda oʻquv rejalar taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha tuzilganligi sababli, professor-oʻqituvchilarning oʻzi dars berayotgan fanidan malaka oshirishi muammosi mavjud. Ushbu tizimning asosiy kamchiligi aksariyat fanlardan dars beradigan professor-oʻqituvchilar aynan oʻzi dars beradigan fani boʻyicha yangi maʼlumotlarni malaka oshirgan paytda ololmaydi. Oliy taʼlimda fanlar boʻyicha malaka oshirish yoʻlga qoʻyilmas ekan, taʼlim jarayonida tegishli samaraga erishib boʻlmaydi.

Har bir fan boʻyicha malaka oshirish amaliyotga tatbiq etilganda, malaka oshirish boʻyicha fanlar sonini keskin oshib ketishini inobatga olgan holda hamda asosiy eʼtibor dars berilayotgan fanga qaratilishi munosabati bilan oliy taʼlim muassasalari professor-oʻqituvchilarining malakasini oshirish muddati qisqartiriladi.

Oliy taʼlim muassasalari professor-oʻqituvchilarining ishlab chiqarishda stajirovka oʻtishlari, shu jumladan xorijiy davlatlarga yuborish yoʻlga qoʻyiladi. Professor-oʻqituvchilarning ilmiy daraja va unvonlarini inobatga olgan holda tabaqalashtirilgan malaka oshirish tizimi joriy etiladi. Professor-oʻqituvchilarning, nufuzli xorijiy jurnallardagi nashrlari, doktorlik dissertatsiyalarini himoya qilishi, ilmiy konferensiya va seminarlarda maʼruzalar bilan chiqishlarini malaka oshirish sifatida inobatga olish (muayyan soat berish) tizimi joriy etiladi. Bunda professor-oʻqituvchi tomonidan har yili malaka oshirish boʻyicha jamgʻargan soatlari miqdori maʼlum bir belgilangan (masalan, 144 soat) soatdan kam boʻlmaslik kerakligi (konferensiya va seminarlar va boshqalarda toʻplagan soatlarini inobatga olgan holda) belgilanadi, ushbu soatlar toʻplanganda, professor-oʻqituvchi navbatdagi malaka oshirishdan ozod qilinish mexanizmini joriy etiladi.

A.Avloniy nomidagi Xalq taʼlimi tizimi rahbar va mutaxassis xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish institutida amaldagi malaka oshirish tizimi faqatgina boshqaruv xodimlarini oʻqitishga asoslanib, maktab direktorlari menejer sifatida malakasini oshirib ketishmoqda. Buning oqibatida ertasini oʻylagan direktorlar oʻz mutaxassisligi boʻyicha hududlardagi malaka oshirish markazlariga fan oʻqituvchisi sifatida borib malakasini oshirishga majbur boʻlishmoqda. Bir kishiga 2-marta malaka oshirganligi uchun davlat mablagʻi sarf boʻlmoqda. Bu muammoning yechimi sifatida ularni menejer+mutaxassis sifatida oʻqishlarini yoʻlga qoʻyish yoki menejer sifatida qisqa kurslarni tashkil etish lozim.

Masofaviy malaka oshirish faqatgina birinchi marta anʼanaviy malaka oshirish kursidan oʻtolmaganlar uchun tashkil etilmasligi kerak. Afsuski, bugun shunday tizim amal qilmoqda. Masofaviy malaka oshirish tizimini anʼanaviy kurslar uchun ham tashkil etish maqsadga muvofiq. Chunki masofadan malaka oshirish tizimi ham malaka oshirishning muqobil variantlaridan biri hisoblanadi.

Barcha statsionar malaka oshirish markazlari pedagogik faoliyati davomida tegishli kreditlarni jamlay olmagan, taʼlim sifatini taʼminlashda oqsoqlikka yoʻl qoʻygan oʻqituvchi-pedagoglar uchun majburiy kurslar sifatida qolishi lozim. Bu oʻqituvchi-pedagoglar toifasi uchun yagona muvofiqlashtiruvchi tashkilot tomonidan kurs yakunida on-layn chiqish testini tashkil etish zarur.

Umumtaʼlim fan oʻqituvchilarining malakasini oshirish ishiga nodavlat taʼlim xizmatini koʻrsatish bilan shugʻullanayotgan oʻquv markazlari (ularga malaka oshirish va qayta tayyorlash xizmatini koʻrsatish boʻyicha litsenziya berilgan) imkoniyatlaridan foydalanish kerak. Buning uchun oʻquv markazlari tegishli fan yoʻnalishida oʻqituvchilarni malakasini oshirganligi uchun sertifikat berishi, bu hujjatning tan olinishi mexanizmini ishlab chiqish lozim. Ularga masofadan oʻqitish yuzasidan ham imkoniyat berish yoki masofadan taʼlim beradigan nodavlat tashkilotlarni ochishga imkoniyat yaratish kerak. Qisqa qilib aytganda, jahon tajribasi asosida xususiy va davlat sherikchiligidagi malaka oshirish va qayta tayyorlashga ixtisoslashgan muassasalarni tashkil etish mexanizmini ishlab chiqish kerak.

Asliddin Odilov

Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Taʼlim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi Bosh boshqarma boshligʻi


Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?