Bobur va Boburiylar merosi – faxr-iftixor manbai

17:18 13 Fevral 2020 Madaniyat
164 0

TOSHKENT, 13-fevral. /“Dunyo” AA/. Oʻzbekiston davlatchiligi taraqqiyotida Amir Temur va Temuriylar sulolasi muhim oʻrin tutadi. Zahiriddin Muhammad Bobur ushbu buyuk ajdodlarga munosib shohlardan biridir.

Ulugʻ bobomizning sertashvish hayoti va joʻshqin faoliyati siyosiy jihatdan inqirozga uchragan Temuriylar davlatining soʻnggi davriga toʻgʻri keldi. Ushbu davr barcha azob-uqubatlarini boshdan kechirish Bobur Mirzo chekiga tushdi. Tarix maydonida kechgan turli qarama-qarshiliklardan soʻng Bobur Kobul sari yoʻl oldi. Ona yurt sogʻinchi va qaytish istagi unga bir umr hamroh boʻlsa-da, hozirgi Afgʻoniston, Pokiston va Hindistonning tarixiy hududlarida ulkan saltanat tashkil etdi. Tarix zarvaraqlarida bu davlat Boburiylar sulolasi nomi bilan bitildi.

Bobur ota-bobolarining ilm-maʼrifat va mamlakat obodligi yoʻlidagi ezgu ishlarini davom ettirib, kelgusi avlodlarga katta meros qoldirdi.

Hindistonlik tarixchilar Bobur hukmronlik davrini turlicha talqin qilsa-da, u asos solgan sulola ushbu mamlakat taraqqiyotiga beqiyos hissa qoʻshganini eʼtirof etadi. Bobomiz harbiy yurishlar bilan birga, Agra va Dehlida yirik bogʻlar, ariq va hammomlar qurdirdi, masjid, maktablar bunyod etdi. Ilm-maʼrifatga katta eʼtibor qaratdi.

Bugungi kunda Bobur va Boburiylarga taalluqli koʻplab moddiy boylik va asarlar, qoʻlyozmalar dunyo boʻylab keng tarqalgan. Masalan, unga tegishli noyob qilich Nyu-Yorkning Metropoliten muzeyida saqlanadi. Bobomizga inʼom qilingan Koʻhinur olmosi esa Buyuk Britaniya qirollik oilasi tomonidan tasarruf etiladi. Buyuk sarkarda va davlat arbobi Boburning tarixiy ashyolari dunyo muzeylari va shaxsiy kolleksiyalardan joy olgan.

Shuningdek, Hindistonda ham Bobur va Boburiylarga tegishli buyumlar, tarixiy manbalar juda koʻp. 1528-yilda yozilgan “Devoni Bobur”ning asl qoʻlyozmasi va 1640-yilda chizilgan “Shahzoda Doro Shukuhning toʻy marosimi” miniatyurasining nusxalari shular jumlasidan. Ushbu noyob asarlar nusxalari Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi koʻmagida mamlakatimizga olib kelindi.

Maʼlumotlarga koʻra, Bobur hayotlik chogʻida ikkita devon tuzgan. Ularning biriga Movarounnahr va Afgʻonistonda, ikkinchisiga esa Hindistonda yozgan sheʼrlari kiritilgan. Bu haqda “Boburnoma”ning milodiy 1519-yildagi (hijriy 925-yil) voqealar bayonida shunday deyiladi: “Hofiz Mir kotibning ogʻa-inisi Samarqandtin kelib erdi, bu fursatta Samarqandgʻa ruxsat berib, Poʻlod Sultongʻa devonimni yibordim”.

Bobur devoni Sharq mumtoz lirik janrlardagi asarlar majmuasidan iborat toʻplam. Hozirgi kungacha dunyo qoʻlyozma fondlari va kutubxonalarida Bobur devonining 9 ta qoʻlyozma nusxasi borligi aniqlangan.

Bugungi kunda Boburiylar qoldirgan merosni oʻrganish va xalqimizga yetkazish borasida Tashqi ishlar vazirligi, mamlakatimizning Hindiston va Pokistondagi elchixonalari tomonidan izchil tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, buyuk davlat arbobi, shoh va shoir Zahiriddin Muhammad Bobur tavallud topgan kun arafasida Hindistondagi elchixonamiz bilan Rampur Raza kutubxonasi hamkorligida Boburiylar davriga oid qoʻlyozma hamda miniatyuralar koʻrgazmasi tashkil etildi. Bobur asarlaridan parchalar, Amir Temur, Zahiriddin Muhammad Bobur, Shohjahon va Avrangzeb tasvirlangan miniatyura, kitoblardagi rasm, badiiy asarlar koʻrgazma ekspozitsiyasidan joy oldi.

 Zahiriddin Muhammad Bobur Hindiston tarixida alohida oʻrin olgan shaxslardan biri, – deydi ijtimoiy fanlar doktori, filolog-sharqshunos Naki Abbos Kaifi (Hindiston). – Shoh va shoir, uning avlodlari Hindiston ijtimoiy-siyosiy, madaniy-maʼrifiy rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Boburiylar koʻplab inshootlar bunyod qildi. Hind xalqi ular bilan hamisha faxrlanib kelgan.

Qayd etish joiz, Hindistonda 1774-yilda tashkil etilgan Rampur Raza kutubxonasida Boburga tegishli koʻplab qoʻlyozma, nodir eksponatlar saqlanadi. Muzeyning Boburiylar davri tarixi, adabiyoti va sanʼati bilan bogʻliq boʻlimi koʻpchilikda alohida qiziqish uygʻotadi. Mashhur “Devoni Bobur“ning asl nusxasi ham shu yerda saqlanmoqda. Bobur unda oʻz qoʻli bilan bitgan satrlar mavjud.

– Boburiylar Hindiston taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshgan shaxslardir, – deydi Rampur Raza kutbxonasi masʼul kotibi Sanam Ali Xon. – Bu tarixiy haqiqat. Boburiy podshohlar ilm-fan, bunyodkorlik sohasida boshqalarga oʻrnak hisoblanadi. Ular homiyligida qurilgan binolar bugun Hindiston, Pokiston, Bangladesh xalqlarining faxridir. Shuningdek, Boburiylar aql-zakavot, ijodiy ishlarda koʻpchilikka oʻrnak. Ushbu sulola vakillari tomonidan qoldirilgan bebaho maʼnaviy meros hind va oʻzbek xalqlari boyligi. Rampur Raza kutubxonasida saqlanayotgan Zahiriddin Muhammad Bobur va Boburiylar sulolasiga oid tarixiy ashyolar madaniy ildizlarimiz, tariximiz oʻxshashligidan dalolat.

Tadbir doirasida kutubxona rahbariyati va olimlari bilan mutaxassislar almashish, hujjatli filmlar suratga olish, kitoblar va ilmiy asarlar nashr etish, shu orqali tarixiy merosni oʻrganish va uni ommalashtirish sohasida Oʻzbekiston bilan Hindiston oʻrtasida hamkorlikni chuqurlashtirishga oid kelishuvga erishildi.

– Kutubxonamizda Bubur va Boburiylarga oid koʻplab asarlarning asl qoʻlyozma nusxalari saqlanadi, – deydi kutubxona katta texnik xodimi Sayyid Tarik Azhar. – Ushbu madaniy meros namunalaridan dunyo ahlini bahramand qilish maqsadida turli nusxalar olinib, ular raqamli formati shakllantirilmoqda. Kelajakda bu boradagi ishlarni Oʻzbekiston bilan davom ettirish, hamkorlikda koʻrgazmalar tashkil qilish va tarixiy obidalarni saqlash sohasidagi saʼy-harakatlarni birlashtirish niyatidamiz. Zero, Boburiylar qoldirgan bebaho meros – bu ular bunyod etgan inshootlardir. Bugungi kunda Hindiston, Pokiston va Afgʻonistonda Bobur, uning avlodlari tomonidan qurilgan koʻplab obidalar dunyo jamoatchiligi eʼtiborini qozonib kelayotir.

Darhaqiqat, xalqlar oʻrtasidagi maʼnaviy-maʼrifiy, ilm-fan sohasidagi yaqinlik buyuk ajdodlar qurdirgan imoratlarda ham oʻz aksini topgan. Xususan, Dehlidagi Humoyun maqbarasi, “Qizil qalʼa”, “Koʻhna qalʼa”, Agradagi “Toj Mahal” va Akbarshoh maqbarasi kabi majmualar Hindiston va Oʻzbekiston umumiy tarixi, madaniy anʼanalari haqida soʻzlaydi.

Qayd etish darkor, zamonaviy Pokiston hududida ham Boburiylar tomonidan qurilgan 10 dan ortiq mashhur inshoot saqlanib qolgan. Jumladan, Shohjahon davrida qurilgan Akbar saroyi, Avrangzeb hukmronligi davrida Lahorda qad koʻtargan Badshoxi Masjidi Boburiylar salohiyatidan darak beradi. Xususan, 1673-yilda qurilgan Badshoxi masjidi kattaligi jihatidan dunyoda 1986-yilga qadar birinchi oʻrinda turgan edi.

Boburiylar sulolasining buyuk namoyandalaridan Akbarshoh davri obidalardan biri – Lahor qalʼasidir. U 1566-yilda barpo etilgan.

Jahongir hukmronligi davrida qurilgan “Xiron-minor”, Jahongir maqbarasi, Shohjahon hukmronlik yillari barpo etilgan Shohjahon masjidi va Shalimar bogʻlari jahon meʼmorchiligining nodir durdonalari hisoblanadi. Shalimar bogʻlari 1981-yili YUNESKO roʻyxatiga kirilgan.

Bunday misollarni koʻplab keltirish mumkin. Shu oʻrinda taʼkidlash joiz, Pokiston hududida Boburiylar tomonidan bunyod etilgan inshootlarning katta qismi Lahor shahrida joylashgan. Bundan koʻrinib turibdiki, ushbu shahar oʻz davrida Boburiylarning yirik ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-maʼrifiy markazlaridan hisoblangan.

Yurtimizda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida tariximizni, buyuk ajdodlarimiz merosini oʻrganish va ularni yoshlar oʻrtasida keng targʻib qilishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu yoshlarni buyuk ajdodlar qoldirgan meros va milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashga xizmat qilyapti.

Zahiriddin Muhammad Bobur va uning avlodlari tomonidan qoldirilgan bebaho ilmiy va maʼnaviy-madaniy meros esa buyuk bobokalonlarimiz bilan faxrlanish, yurtni, Vatanni sevish tuygʻularini yana-da joʻsh urdiradi.

Jobir Xoʻjaqulov, “Dunyo” AA


Izohlar

Hozircha hech kim fikr bildirmagan. Balki Siz birinchilardan bo'larsiz?