Пропискасиз кўчмас мулк сотиб олиш. Иккиламчи бозордаги ҳолат. Янги ва эски уйларнинг нарх-навоси қандай бўлади?
  • 13 Февраль 2018

Пропискасиз кўчмас мулк сотиб олиш. Иккиламчи бозордаги ҳолат. Янги ва эски уйларнинг нарх-навоси қандай бўлади?

Маълумки, 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини  “Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлашйили”да амалга оширишга оид Давлат дастурида фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш мақсадига Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида доимий ва вақтинча рўйхатга қўйиш (прописка) тартибини соддалаштириш бўйича бир қатор чора-тадбирларни бажариш назарда тутилган. 

Шубҳасиз, улардан энг кутилаётганларидан бири — Тошкент шаҳри ва вилоятида доимий пропискага эга бўлмаган фуқаролар учун иккиламчи бозордан кўчмас мулк сотиб олишга бўлган чекловларни бекор қилиш билан боғлиқдир. Шундан сўнг нарх-наволар кескин ошиб кетадими? Давлат бунинг олдини олиш учун қандай чора-тадбирлар кўради? 

“Norma.uz” ахборот манбасида берилган таҳлилий материалда ана шу саволга атрофлича жавоб изланди.

Мазмунан нималар ўзгаради?

Келинг, бунга таклиф этилаётган нормалар бўйича жавоб излаймиз.

Биринчидан, Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида доимий пропискага эга бўлмаган шахслар учун кўчмас мулк сотиб олиш бўйича амалдаги талабларни соддалаштириш режалаштирилаяпти. Яъни гап янги қурилганкўчмас мулкни сотиб олиш шартлари ҳақида кетаяпти.

Ҳозирги пайтдаги талаблар қуйидагилардир:

*янги қурилган иншоот мақоми– фойдаланишга топширилганига 3 йилдан кўп вақт бўлмаган бино, иморат, турар жой. Шундан келиб чиқиб, янги қурилган кўчмас мол-мулк деганда мулк ҳуқуқи туман (шаҳар) ҳокимининг қурилиши тугалланган бинони ва иншоотни, турар жойни фойдаланишга қабул қилиш тўғрисидаги комиссия далолатномасини тасдиқлаш ҳақидаги қарори асосида вужудга келган ва уни қабул қилинган пайтдан эътиборан уч йил ўтмаган мол-мулк тушунилади. Келишув эса иморат солувчи билан амалга оширилади. Лекин иморат солувчи шахс бошқа ҳудудлик харидорлардан қурилишнинг бошланғич босқичида  назарий жиҳатдан пул йиға олмайди. Зеро, бунда алоҳида объектлар уч йил ичида сотилмасдан қолиш хавфи пайдо бўлиши мумкин.

* кўчмас мулк нархини ошириш – олди-сотди шартномаси минимал суммасини энг кам ойлик иш ҳақининг(ЭКОИҲ) 2500 баробари қилиб белгилаш паст қийматли қулай тураржой биноларини барпо этишга халақит беради. Зеро, маъмурий чеклов туфайли нарх-наво шаклланишининг бозор механизми фақат қиймат ошиши учун “ишлайди”.

* сотиб олиш учун давлат божини ошириш – унинг миқдорини олди-сотди шартномаси суммасининг 5 фоизи миқдорида белгилаш кўчмас мулкнинг сезиларли даражадаги юқори нархи билан биргаликда ички миграциясни ушлаб турадиган қўшимча омил ҳисобланади

* 3 йил муддат ичида қайта сотиш учун давлат божини ошириш – унинг миқдорини ЭКОИҲнинг 400 баробари этиб белгилаш асоссиз спекуляцилар ва прописка олиш учун қилинадиган сохта келишувларнинг олдини олади, бироқ кўчмас мулкни 3 йил муддатда бозордан чиқариб, ташқарида қолдиради

* ҳисоб-китоб қилишнинг ноқулай шакллари – пул маблағларини банк орқали ўтказиш йўли билан. Бундай тўлов усули фақат юридик шахслар манзилига тўғри келади. Хусусий уйлар қураётган камдан-кам жисмоний шахсларгина шундай амалиёт билан боғлиқ сансалорлик ва югур-югурларга рози бўлади. Оқибатда пропискаси йўқ фуқаролар фақат квартира харид қила олади, хусусий уйларни эса йўқ.

Юқоридагилардан келиб чиқиб хулоса қилиш мумкинки, пропискаси йўқ фуқаролар янги қурилган бинодан уй сотиб олиши учун ЭКИҲнинг камида 2625 баробари миқдорида маблағ сарфлайди. Бу ҳозирги кўрсаткич бўйича 452 миллион 130 минг сўм ёки 55200 АҚШ долларига тенг деганидир.

Бинобарин, бу борадаги ҳужжатни ишлаб чиқаётганлар ана шу талабларни инобатга олишлари зарур.

Иккинчидан,Тошкент шаҳри ва вилоятида доимий пропискага эга бўлмаган фуқаролар учун асоссиз спекуляциянинг олдини олиш чораларини кўрган ҳолда иккиламчи бозордан кўчмас мулк сотиб олишга бўлган чекловларни бекор қилиш таклиф этилаяпти.

Бундай чора-тадбирлар деганда давлат томонидан иқтисодиётни бошқариш бўйича фойдаланилаётган барча дастаклар спектри тушунилади. Бир нарса аниқ – кўчмас мулк нархининг ўсишининг олди олинади.

Мазкур йўлда қурилаётган объектлар нархини арзонлаштириш ва уларнинг сонини кўпайтиришдек иқтисодий воситалар қўл келади. Зеро, Президентимзнинг Олий Мажлисга қилган Мурожаатномасида ҳам 2018 йилда намунавий ва арзон уй-жойлар қуриш кўламини жорий йилга нисбатан 1,5 баробар кўпайтириш бўйича аниқ режалар ишлаб чиқилиши алоҳида таъкидланди. Булар давлат раҳбари томонидан ўтган йил 23 октябрда қабул қилинган “2017 — 2020 йилларда шаҳарларда арзон кўп квартирали уйларни қуриш ва реконструкция қилиш дастурини самарали амалга ошириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида ҳам белгилаб қўйилди.

Бундан ташқари, давлат томонидан янги уй-жойга бўлган талаб(жумладан, кредитлар ва солиқ имтиёзлари бериш) қўллаб-қувватланади. Зеро, иморатлар йўналтирилган маблағлар ҳисобига қурилади. Лойиҳа муваффақиятини таъминлаш учун эса яшаш бинолари сотилиши лозим. Пировардида янги қурилган уй-жойларни сотиб олиш эскирган коммуникацияларга эга эски квартираларни харид қилишдан кўра жозибалироқ бўлади.

Боз устига, ҳеч ким маъмурий дастакларни бекор қилгани йўқ. Масалан, янги қурилган биноларга қўйиладиган юридик талабларларни иккиламчи бозорга ҳам киритишни олайлик. 

Ахборот манбаси фикрича, бунда давлат божларини ошириш ҳақиқатга энг яқин ечимдир. Уни янги қурилган туражойни сотиб олиш учун ундириладиган давлат божи(олди-сотди шартномаси суммасининг 5 фоизи, лекин ЭКОИҲнинг 125 баробаридан кам бўлмаган миқдорда, яъни 21 миллион 530 минг сўм) билан тенглаштириш. Бу бирламчи ва иккиламчи бозорда тенг рақобат шароитини яратишнинг энг содда усулидир.

Давлат божи ЭКОИҲнинг 125 баробари миқдоридан баланд бўлгандан кейин, жисмоний шахслар иштирокидаги бундай ҳисоб-китобларни фақат банк орқали амалга ошириш мажбуриятини киритиш лозим. Акс ҳолда давлат божининг тўловини тўлиқ ундиришни назорат қилиш осон кечмайди.

Бундай божларнинг яна бир оқибати – кўчмас мулк бозор нархини мустақил баҳолаш амалиётини ҳаётга татбиқ этишдир. Зеро, бож миқдори келишув суммаси фоизидан келиб чиқиб белгиланар экан, қиймат ҳам шунчалик аниқ бўлади.

Яна шуниси маълумки, худди янги турар жойлар каби иккиламчи бозордан харид қилинган уй 3 йиллик муддат ичида яна сотиб юбориладиган бўлса, ЭКОИҲнинг 400 баробари миқдорида давлат божи тўлаши тартиби ўрнатилади. 

Бундан ташқари, спекулятив амалиётларнинг олдини олиш олди-сотди битими  иштирокчиларига даромад солиғи солиш орқали ҳам амалга оширилади. Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 179-моддасига асосан, кетма-кет келадиган ўн икки ойлик давр ичида бир мартадан ортиқ битим тузилган тақдирда, жисмоний шахслар олди-берди нархи фарқи билан даромад солиғи тўлайди.

Ўзгаришлар қачон бўлади?

Бу муҳим: Ўзгаришлар ҳали қабул қилинмади. 

Бироқ, айниқса, февраль ойидан иккиламчи бозорда уйлар ва квартираларнинг нархини оширишга сабаб бўлаётган ваҳима бошланди. 

Ҳатто Адлия вазирлиги ва нотариал хизматлар вакиллари аҳоли ўртасида тушунтириш ишларини олиб боришларига тўғри келди. Сабаби фуқаролар нотариал идораларига уй-жой ҳужжатларини расмийлаштириш масаласида бевосита ёки телефон орқали ёппасига мурожаат қила бошлади. Лекин шуни англаб олиш керакки, бу борадаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаси(!) шу йил 20 мартгача ишлаб чиқилади ва йил давомида қабул қилиниши мумкин

Амалдаги қонунчиликка кўра, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳасининг жамоатчилик ўртасидаги муҳокамаси мудддати камида 15 кун давом этиши белгиланган. Сўнгра ишлаб чиқувчилар келиб тушган таклифлар асосида 30 кун ичида лойиҳани такомиллаштиради. 

Шунинг учун агар лойиҳа бугун тайёр бўлса, энг яқин муддатда ўзгаришлар апрелдан вақтли рўй бермайди. Агар ҳужжат лойиҳаси режа бўйича 20 мартга қадар ишлаб чиқилса, унда унинг қабул қилиниши май-июнь ойларига бориб тақалади.

Солиштириш учун: Вазирлар Маҳкамасининг Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида доимий пропискага эга бўлмаган жисмоний шахслар томонидан ушбу ҳудудларда янги қурилган кўчмас мол-мулк сотиб олишга рухсат берилган қарори 2017 йил 19 июлда ҳаётга татбиқ этилган эди. Яъни шундай чора-тадбирлар назарда тутилган 2017 йилги Давлат дастури қабул қилинганидан 6 ой кейин.

“Norma.uz” таҳририяти мазкур таҳлиллар аниқ прогноз эмаслиги, зотан қонун ижодкорлиги фаолияти бозорнинг объектив қонуниятлари асосида олиб борилмаслигини, материалда шунчаки эҳтимолий сценарий тасвирланганини билдириб ўтган.

Бундан ташқари, Давлат дастури – қонунчилик нормаларининг ўзини эмас, балки норма ижодкорлиги режалари ва йўналишларини ўз ичига олган ҳужжат эканлигини қайд этган. Масалан, 2017 йилга мўлжалланган Давлат дастурида доимий пропискага эга бўлмаган шахслар даставвал ЭКОИҲнинг 2000 бараваридан кам бўлмаган янги қурилган кўчмас мол-мулки бўйича олди-сотди битими имзолаши мумкинлиги кўрсатиб ўтилган бўлса, шу бўйича қабул қилинган якуний ҳужжатда бу миқдор 500 ва ундан юқори қилиб белгилаб қўйилган эди.

 

Мақолани дўстларингиз билан бўлишинг!

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn