Буюк алломалар илмий мероси: Миллий мафкура ва экологик маданият
XS.UZ
Президент қарори: Ўзбек миллий мақом санъати маркази ташкил этилади Ўзбек миллий мақом санъатини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида Шавкат Мирзиёев Мун Чжэ Иннинг таклифига биноан 22-25 ноябрь кунлари давлат ташрифи билан Корея Республикасида бўлади Бош прокуратура қошида Ахборот-таҳлил мультимедиа маркази ташкил этилади Ўзбeкистон ва Грузия сиёсий маслаҳатлашувлар ўтказди Шавкат Мирзиёев навбатга ёзилиш учун электрон тизим жорий қилинган оилавий поликлиникага борди Шавкат Мирзиёев: ҳар бир маҳалладаги профилактика инспектори ўрнига уч нафар энг профессионал ходим саралаб олиб бириктирилади Энди электр таъминоти корхонаси вакилини онлайн чақириш мумкин Тошкент шаҳрининг ҳар бир туманида 10 тадан сузиш ҳавзаси қурилиши мумкин Президент Сергели туманидаги 55-сонли мактаб фаолияти билан танишди Президентга Хусусий уй-жойларга хизмат кўрсатувчи профессионал бошқарув компанияси фаолияти ҳақида маълумот берилди ЖССТ экспертлари силга қарши курашиш бўйича Ўзбекистон тажрибасини юқори баҳолашди Шавкат Мирзиёев: бу уйларни бировларга кўз-кўз қилиш учун эмас, аҳоли манфатларини ўйлаб бунёд этмоқдамиз Наманганда ўтказилган бўш иш ўринлари ярмаркасида 135 фуқаро ишли бўлди Шавкат Мирзиёев Сергели туманига ташриф буюради Президент қарори: ЎзМУда “Таэквондо ва спорт фаолияти” факультети ташкил этилади Президент фармони: 2018 йил 1 январдан бошлаб истеъмол қилинадиган сув учун олдиндан ҳақ тўланади Президент қарори: алоҳида иқтидор талаб этиладиган муайян соҳаларга тест синовлари бекор қилинди Маҳаллийлаштириш дастури самаралари Ўзбекистон — умумий уйимиз Осойишталик учун курашиш керак Ислом — тинчлик ва эзгулик дини Республика олий таълим муассасалари бакалавриатига кириш тест синовларини ўтказиш тартибини такомиллаштириш тўғрисида Сув таъминоти ва сув чиқариш хизмати кўрсатиш соҳасида тўлов интизомини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети таркибида “Таэквондо ва спорт фаолияти” факультетини ташкил этиш тўғрисида Манфаатли ҳамкорлик алоқаларни ривожлантириш масалалари муҳокама этилди Рустам Жангабоевга Президент совғаси – “Nexia” автомобилининг калити топширилди Термизда Афғонистон фуқароларини ўқитиш маркази очилади Самарқандда замонавий стандартларга мос туристик автобуслар ишлаб чиқарилади Самарқандда “Volkswagen” машиналари ишлаб чиқарилади
  • 21 Февраль 2015

Буюк алломалар илмий мероси: Миллий мафкура ва экологик маданият

Шу муқаддас заминимизда яшаган улуғ аждодларимиз бундан кўп асрлар илгари ҳозирги замонавий илм-фанга пойдевор қўйиб, уни ривожлантиришга беқиёс ҳисса қўшишган. Хусусан, улар математика, астрономия, геодезия, география, тарих, арифметика, фармакология, тиббиёт, фалсафа ва тилшунослик соҳаларидаги қомусий ишлари, ихтиролари билан жаҳон цивилизацияси равнақида ўчмас из қолдирганлар.

Fарбда “Нур Шарқдан таралади” деган иборанинг пайдо бўлгани ҳам бежиз эмас.
Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий, Аҳмад Фарғоний, ал-Ҳаким ат-Термизий, Абу Али ибн Сино, Абу Наср Форобий, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур каби бобокалонларимиздан қолган илмий-маънавий мерос Шарқ уйғониш даврининг дурдоналари мақомида дунё аҳли томонидан ҳақли равишда тан олинган. Айниқса, Марказий Осиё ўрта асрлар илмий-маданий марказларидан бири сифатида бошқа минтақалардаги Ренессанс жараёнига ижобий таъсир кўрсатгани жаҳон илм-фанида ўз тасдиғини топган.
2014 йилнинг май ойида Самарқандда дунёнинг элликка яқин мамлакатидан келган олимлар, нуфузли халқаро ташкилотлар ва илмий марказлар вакиллари, экспертлар иштирокида “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ривожидаги роли ва аҳамияти” мавзуида ўтказилган халқаро конференция ва давлатимиз раҳбарининг унинг очилиш маросимидаги маърузаси улуғ аждодларимизнинг ана шундай бой маънавий мероси аҳамиятини яна бир карра чуқур англаш имконини берди.
Табиат ҳодисаларига оид такомиллашиб, тадрижий ривожланиб борган тушунча ва таълимотлар, инсоннинг табиат билан боғлиқлиги тўғрисидаги маълумотлар илк маротаба “Авесто” ҳамда Шарқ Ренессанси даврида ижод қилган мутафаккирлар асарларида ўз ифодасини топган. Ўз навбатида, Амир Темур, Алишер Навоий сингари давлат арбоблари томонидан ободонлаштириш, боғ-роғлар барпо этиш, суғориш тизимларини ривожлантириш каби эзгу юмушлар доимо қўллаб-қувватлаб келинган. Бинобарин, табиатга эҳтиром, унинг сиру синоатларини англаб етишга интилиш илмий асарларда яққол ифодасини топиб, жаҳон илм-фанига беқиёс ҳисса бўлиб қўшилди. Бу, албатта, бизга катта ифтихор ва ғурур бағишлайди.
Улардан бири инсоният интеллектуал тарихида чуқур из қолдирган илмий мактаб — Хоразм Маъмун академиясида самарали фаолият олиб борган Абу Райҳон Беруний ҳисобланади. Манбаларда айтилишича, улуғ қомусий аллома 150 дан зиёд асар ёзган. Улардан фақат 31 таси бизгача етиб келган.
Юртбошимиз алоҳида таъкидлаганидек, “Беруний дунё илм-фанида биринчилардан бўлиб денгизлар назарияси ва Ернинг шарсимон глобусини яратиш юзасидан ўзига хос янги ғояларни таклиф этди, Ер радиусини ҳисоблаб чиқди, вакуум, яъни бўшлиқ ҳолатини изоҳлаб берди, Колумб саёҳатидан 500 йил олдин Тинч ва Атлантика океанлари ортида қитъа мавжудлиги ҳақидаги қарашни илгари сурди, минераллар таснифи ва уларнинг пайдо бўлиш назариясини ишлаб чиқди, геодезия фанига асос солди. Шунинг учун ҳам XI аср дунё табиий фанлар тарихчилари томонидан “Беруний асри” деб аталиши бежиз эмас”.
Дарҳақиқат, табиат неъматларини кўз қорачиғидек асраб-авайлаш, уларни қадрлаш ва ҳар томонлама ўрганиш миллий маънавиятимизга чуқур сингган, халқимизга хос эзгу фазилат ҳисобланади. Абу Райҳон Берунийнинг “Сайдана” асарида 1118 турдаги доривор, шу жумладан, 750 та ўсимлик ҳамда 101 ҳайвонга батафсил таъриф берилади. У ўз ишида араб, юнон, ҳинд, форс, сўғд ва бошқа тилларга оид 4500 та ўсимлик номи, ҳайвон, минерал ва улардан олинадиган маҳсулотлар ҳақида маълумот тўплаб, ўша давр доришунослик атамаларини тартибга солишга ўзининг катта ҳиссасини қўшган. Унинг илмий даҳолиги шундаки, тадқиқотлари, тажрибаларида табиатдаги барча ҳодисалар муайян табиий қонуният асосида юз беради, ташқи кучнинг таъсири уни издан чиқариши мумкин, деган хулосага келади. Берунийнинг “Агар инсонлар табиатга нисбатан зўравонлик қилиб, унинг қонунларини қўполлик билан бузсалар, бир кун келиб, табиат уларнинг бошига шундай кулфатларни солиши мумкинки, буни ҳеч қандай куч қайтара олмас” деган сўзи бугунги глобал экологик муаммоларнинг бундан минг йил олдин башорат қилинганини кўрсатади.
Бу борада Абу Наср Форобийнинг ҳам ўзига хос ўрни бор. Унинг “Ҳиндистон дорилари ва доривор ўсимликлари”, “Инсон аъзолари ҳақида рисола”, “Ҳайвон аъзолари ҳақида сўз” каби асарлари алоҳида аҳамиятга эга. У Европа олимларидан бир неча аср аввал физиология фанига илмий асос солганлигининг ўзиёқ жаҳон илм-фани тараққиёти бешигини кимлар тебратганини исботлаб турибди.
Хоразмий эса ўзининг “Китоб сурат ул-арз” номли асарида 637 та ноёб табиий жой, 209 та тоғнинг географик тафсилотини берган, денгизлар, дарёлар ва океанлар ҳавзаси шаклини, улардаги оролларнинг жойлашуви ҳақида муҳим маълумотларни баён этган.
Амир Темур ҳам табиатга катта меҳр-муҳаббат билан муносабатда бўлган. У мамлакатда, биринчи галда, ободончилик ишларига алоҳида эътибор қаратган. “Темур тузуклари”да айтилишича, Соҳибқирон қўриқ ва бўз ерларни ўзлаштирганларни рағбатлантирган. Шунингдек, мазкур асарда қаровсиз ерларни обод қилиш, уларни ҳосилдор ерларга айлантириш ҳақидаги кўрсатмаларнинг қайд этилгани ҳам диққатга сазовордир.
Асарда ёзилишича: “Хароб бўлиб ётган ерлар эгасиз бўлса, холиса (яъни давлат ерларини бошқарувчи маҳкама) тарафидан обод қилинсин. Агар эгаси бўлса-ю, обод қилишга қурби етмаса, унга турли асбоблар ва керакли нарсалар берсинлар, токи ўз ерини обод қилиб олсин. Яна амр қилдимки, хароб бўлиб ётган ерларда коризлар қурсинлар, бузилган кўприкларни тузатсинлар, ариқлар ва дарёлар устига кўприклар солсинлар, йўл устида, ҳар бир манзилгоҳда работлар қурсинлар”.
Кези келганда шуни айтиш лозимки, Турон замини дунё миқёсида суғориладиган деҳқончиликнинг илк Ватани сифатида эътироф этилган. Шу боис ўлкамизда қадимдан суғорма деҳқончилик ривожланган, ирригация ва мелиорация соҳасида бой тажриба тўпланган. Хоразм, Бақтрия, Сўғдиёна, Парфия, Кушон, Сомонийлар, Қорахонийлар, Темурийлар ва бошқа давлатларнинг пайдо бўлишида, сиёсий, иқтисодий, маданий ривожланишида суғориш ишлари алоҳида ўрин тутган. Давлат бошқарувида сувдан оқилона фойдаланишга катта аҳамият берилгани, миробларга давлат арбоби сифатида муносабатда бўлингани ҳам фикримизнинг тасдиғидир.
Кўриниб турибдики, атроф-муҳитга эътибор ҳар бир даврда долзарб аҳамият касб этган. Шу маънода, замонавий экология бундан қарийб 150 йил аввал немис олими Эрнест Геккель таърифлаб берган “Экология” тушунчасидан тубдан фарқ қилади. Унинг фикрича, ҳар қандай организмнинг тадрижий ривожланишига фақат вужуд ичида кечадиган соф биологик, биофизик, биокимёвий ва бошқа жараёнлар таъсир этибгина қолмай, унинг тараққиётига ташқи муҳит ҳам фаол таъсир қилади. Ваҳолонки, бугун экология ўз ичига 70 та фундаментал фанни қамраб олган кўп қиррали фандир. Экология инсон билан уни ўраб турган атроф-муҳит ўртасидаги ўзаро муносабатни, таъсирни ўрганувчи, таҳлил қилувчи ва истиқболини белгилаб берувчи илмий, амалий йўналишлар мажмуи ҳисобланади.
Экология фанига оид тадқиқотлар кўп йўналишлар бўйича олиб борилган бўлса-да, бироқ халқимизнинг экологик маданияти, миллий экологик анъаналари ҳанузгача чуқур ўрганилмай келинмоқда. Зеро, бизда азалдан ҳамиша табиат ва инсон уйғунлигига эришишни таъминлашга интилиб, келгуси авлод учун она-заминимизни асраб-авайлаб, у билан боғлиқ асрий қадриятлардан иборат маданий меросга таяниб келинган. Шу сабабли миллий маънавиятимиз салоҳиятини акс эттирувчи ва ажралмас бир қисми бўлмиш табиат, унинг саховатини улуғлаш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича халқимиздаги миллий маданият, билимлар, анъаналар, тажрибалар, меросларни бир тизимга келтириб, таҳлил қилиб, улардан мустақил мамлакатимиз олдида турган долзарб экологик муаммоларни ҳал этишда фойдаланишимиз зарур. Бу келажак авлодга озод ва обод Ватан, мусаффо табиат, ноёб табиий бойликларни аслидек мерос қилиб қолдириш билан боғлиқ эзгу ишда дастуриламал бўлиши, шубҳасиз.
Мухтасар айтганда, бугунги кунда экологик муаммолар инсоният олдида турган энг асосий масалалардан биридир. Уларни ҳал этиш ва экологик хавфни бартараф қилишнинг долзарблиги Президентимиз томонидан “Ўзбекистон ХХI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари” асарида батафсил ёритиб берилган.
Шу маънода, миллий маънавиятимизнинг серқирра ва теран илдизларига таянган ҳолда, мафкуравий тарбия йўналишларини ишлаб чиқишда экологик мафкура, таълим ва тарбия тизимини яратиш алоҳида ўрин тутиши лозим. Бу борадаги саъй-ҳаракатларга фаолият кўламини тобора кенгайтириб бораётган Ўзбекистон экологик ҳаракати ҳақиқий ҳаракатлантирувчи куч бўлиб хизмат қилади. Чунки Экоҳаракатнинг мақсад ҳамда вазифалари халқимизнинг асрлар оша синовда тобланган эзгу қадриятлари билан ҳамоҳангдир. Мамлакатимизда мазкур устувор йўналишларни амалга оширишда давлат, жамият ва ҳар бир фуқаронинг иштирок этиши кафолатланибгина қолмай, уларнинг ташаббуслари ҳам кенг қўллаб-қувватланмоқда.
Зеро, Президентимиз таъкидлаганидек, “Мен ёшларимизга мурожаат қилар эканман, уларга доимо: “Биз буюк аждодларимиз билан фахрланишимиз, ғурурланишимиз керак”, деб айтаман. Айни вақтда “Фақат ғурурланишнинг ўзи етарли эмас, келинглар, ўзимиз ҳам, худди улар каби, мана шу бебаҳо меросга ўз ҳиссамизни қўшайлик!” деб такрорлайман”.

Борий АЛИХОНОВ,
Ўзбекистон экологик ҳаракати Марказий кенгаши Ижроия қўмитаси раиси,
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси Спикерининг ўринбосари,
Абдураҳим ҚУРБОНОВ,
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси депутати.

СЎНГГИ ЯНГИЛИКЛАР