XS.UZ
Тадбиркорликни ривожлантириш, имкониятлардан тўла фойдаланиш халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришга хизмат қилади Ихтисослаштирилган тиббий ёрдам сифати тубдан яхшиланади Ўзбекистон ва Европа Иттифоқи ўртасидаги ҳамкорлик алоқалари кенгаймоқда Маҳалла — халқчил институт Ҳаракатлар стратегияси: жамоатчилик ва оавнинг иштироки Фуқаролар осойишталиги кафолатларини кучайтириш — замон талаби Муаммоларни ҳал этишнинг самарали омили Барқарорлик пойдевори Ёшлар гиёҳвандликка қарши «Ўзбекистон бўйлаб саёҳат асносида Шарқнинг ҳақиқий гўзалликларини кашф этасиз» Мўъжизакор ўсимлик Китобга боғланган кўнгил Полвонларимиз муваффақияти Ўн минг йиллик битиклар Маҳаллий экспорт қилувчи ташкилотларни янада қўллаб-қувватлаш ва ташқи иқтисодий фаолиятни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида Кўп томонлама ҳамкорлик истиқболлари Истиқлол саодати ва шукрона Кичик бизнес салоҳияти рақобатдош маҳсулотлар ишлаб чиқаришда яққол намоён бўлмоқда ЎзХДП қатъий позициясини белгилаб олди Тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш қамрови янада кенгаяди Ўзбекистонлик ишбилармонлар Швейцарияда Оқибати аянчли иллат Хусусий сектор ривожига сармоялар Молиявий саводхонлик нима? Яхши ниятлар, эзгу амаллар Фарҳодбек — жаҳон чемпиони Спортда мухлисларни қувонтирадиган натижалар бўлади Олдини олган афзал Ипак саноатининг довруғи қачон тикланади? Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Ўзбекистон Республикасининг фан ва техника, адабиёт, санъат ва меъморчилик соҳасидаги Давлат
  • 13 Июнь 2016

Мўъжизакор ижод олами

Алишер Навоийнинг илмий меросини ўрганиш шоирнинг ҳаётлиги чоғиданоқ бошланган. Чунончи, унинг ҳаёти ва ижоди, дўсти Ҳусайн Бойқаро билан муносабати, тинчлик ҳамда ободончилик йўлидаги улкан ишлари, қурилишларда бош-қош бўлганлиги, темурийзода шаҳзодалар тарбиясига катта ҳисса қўшганлиги хусусида тарихий асарлар, ёзма манбалар орқали аниқ маълумотларга эгамиз. Шундай экан, келгуси авлодларга ҳам сўз мулкининг султони қолдирган буюк меросни етказиш барчамизнинг бурчимиздир.

Бинобарин, Навоий ижоди нафақат мамлакатимиз, балки бутун дунё олимлари томонидан ўрганилган ва ҳамон тадқиқ этилаётир. Биз қуйида Навоий ижодининг ўарбда ўрганилганлиги ҳақида тўхталмоқчимиз. Европада XVI асрдан улуғ бобомиз асарлари билан қизиқиш бошланган бўлса-да, жиддий тадқиқот ишлари, асосан, XIX асрга тегишлидир. Француз шарқшуноси Этьенн-Марк Катрмер 1841 йили нашр қилинган китобида Навоийнинг икки асари — “Муҳокамат ул-луғатайн” ҳамда -“Тарихи мулки ажам”ни батафсил шарҳлайди. Бир оз вақт ўтгач, рус олими Илья Березин ўз китобига Навоий асарларидан парчалар киритади. 1861 йилда эса Франция элчихонасида таржимон бўлган М. Белиннинг “Осиё” журналида Навоий ҳақида ёзилган мақоласи босилади. Шоир асарларидан “Мажолис ун-нафоис” XVI асрда бир неча маротаба форс тилига таржима қилинди.

Кристафор Арманининг 1557 йилда итальян тилида Венецияда нашр этилган “Сарандиб шоҳининг ёш уч ўғил ташрифи” асарининг иккинчи бўлимида Навоийнинг “Сабъаи сайёр” достонидаги Баҳром ва Дилоромнинг севги саргузаштлари мадҳ этилади. XVII асрда грузин шоири Сишишвили ҳам “Барамгуани” (Баҳром Гўр) достонида Баҳром ҳамда Дилором қиссасига тўхталиб ўтади. Шоир асарларининг таржима ишлари кейинчалик ҳам давом этди.

Бундан ташқари, Навоий ижоди ва унинг илмий мероси хусусида Ильминский, Веляминов-Зернов, Браун, Бартольд, Бертельс, Кононов, Руденко, Болдирев, Лебедов, Рождественский ҳамда бошқа машҳур олимлар махсус тадқиқотларни амалга оширган. Бундай йирик олимларнинг айнан Навоий ижоди билан алоҳида қизиқишлари унинг ниҳоятда серқирра ва самарали ижодкор бўлганлигидан далолатдир.

Бугун бутун дунё Навоий асарлари тилининг жаҳон тилларига кўрсатган ижобий таъсирини ҳурмат билан эътироф этаяпти. Айниқса, Навоий ижодидан таъсирланмаган туркий халқлар шоири бўлмаса керак. Жумладан, Озарбайжонда яшаб ижод қилган бир қанча шоирлар Навоийни ўзларига маънавий устоз билиб, унинг ғазалу шеърларига назиралар боғлашган. Қолаверса, айнан Навоий истифода қилган сўзлардан унумли фойдаланганлар. Бундай шоирлар сирасига Кишварий, Фузулий, Сусаний, Шанқулибек, Насимий, Шахий, Хатоий, Рушений, Ҳабибий ҳамда Омонийни киритиш мумкин.

Ахлоқий-тарбиявий асарлар ёзиш услубини Навоий яратган мактаб бошлаб берди, десак, муболаға бўлмайди. Бу ҳақда ҳатто озарбайжонлик олим Жале Демирчизода ўз вақтида илмий мақола эълон қилган эди. Унинг фикрича, “Озар тили маълум бир вақт ўзбек тили таъсирида қолган. XVI асрдан бошлаб озар адабиётида “олтин давр”нинг бошланиши ҳам тасодиф эмас. Чунки айнан шу даврда Навоийга ҳавасманд ва Навоий ижод йўлида ҳамда унинг услубида ижод қилган Фузулий ва Насимий озар адабиётини энг чўққига олиб чиқди”. Янада ҳайратланарлиси шундаки, Навоийга эргашган бошқа халқ адиблари унинг ижод оламига шу даражада шўнғиб кетган эдики, шоирнинг ёнида ижод қилиш учун ҳаттоки Алишер Навоий ортидан Ҳиротга келиб, бу ерни ўзларига Ватан қилишган.

Умуман, Навоий шахсияти билан фахрланишга тўла ҳақлимиз. Қолаверса, ушбу далилларни келтириб ўтишдан мақсад Алишер Навоийнинг жаҳон тилшунослиги ва маданияти ривожига улкан ҳисса қўшганлигини яна бир карра ёдга олишдир.

Нигора ХОЛБЕКОВА,

тадқиқотчи.

Кўриш қобилияти чекланганлар учун

A- A A+

Кўп ўқилган